Qari bilganni pari bilmas

Oʻtgan zamonda, Xorazm degan tomonda bir podsho yashagan ekan. U doim sayohatga chiqqanida oʻn toʻrt-oʻn besh yoshdagi yigitlarni oʻzi bilan birga olib ketar ekan. Podsho sayohatdan qaytguncha haligi yosh yigitlar ulgʻayib qolar ekan.

Kunlardan bir kun podsho safarga chiqmoqchi boʻlib, oʻz viloyatidagi hamma yosh yigitlarni chaqirtiribdi.

Podshoga qarashli bir qishloqda sakson yoshli kambagʻal chol yolgʻiz oʻgʻli bilan yashar ekan. Bu yigit nima qilishini bilmay, otasini ham oʻzi bilan birga sandiqqa solib, olib ketishga majbur boʻlibdi.

Shunday qilib, podsho oʻz yigitlari bilan safarga joʻnabdi. Yoʻlda ular katta sahrodan chiqishibdi. Meshdagi suvlari tugab qolgan ekan. Havo issiqligidan, suvsizlikdan otlar ham holdan toyibdi. Podsho yigitlarga qanday boʻlmasin, suv topishni buyuribdi. Yigitlar nima qilishlarini bilmay qolishibdi. Shunda haligi yigit otasiga maslahat solibdi:

— Ota, suv topishning iloji boʻlmayapti, — debdi yigit.

— Oʻgʻlim, podshoga ayt, bir otni soʻydirsin, otning goʻshtiga ari keladi. Ari goʻshtdan yeb, suvga qarab uchadi. Arining ketidan borsalaring, suvni topasizlar, — debdi chol.

Yigit otasi aytgan gaplarni podshoga yetkazibdi. Otni soʻyishibdi, qanoraga ilishibdi, arilar kelib qoʻnishibdi, keyin suvsab qolib, ucha boshlashibdi. Arining ketidan bular ham yoʻlga tushishibdi. Yurib-yurib bir daryo yonidan chiqishibdi. Hammalari quvonib, toʻyib-toʻyib suv ichishibdi, otlarni sugʻorishibdi, meshlarga ham toʻldirib olishibdi.

Keyin yana oʻz safarlarini davom ettirishibdi. Yoʻlda ular bir gʻorga duch kelishibdi. U «kirsa chiqmas» gʻori ekan. Podsho gʻorning ichida shifobaxsh suv borligini bilar ekan. Yigitlarga gʻorga kirib, bir mesh shifobaxsh suvdan olib chiqishni buyuribdi.

Koʻp yigitlar kirib qaytib chiqishmabdi. Navbat haligi yigitga kelibdi. U yana otasiga maslahat solibdi. Otasi:

— Oʻgʻlim, podshoga ayt, bitta bolali biyani toptirsin. Gʻorning ogʻziga olib borganingda, undan bolasini tortib olib, biyaning oʻziga minib kirgin. Shunda biya oʻz bolasiga intiq boʻlib, gʻorning qayeridan boʻlsa ham, qaytib chiqadi, — debdi.

Yigit otasining maslahatini podshoga aytibdi. Bitta biyani topishibdi. Haligi yigit biyani gʻorning yoniga olib borganda, bolasini qoldirib, oʻzini minib kiribdi. Chol aytganidek, yigit va biya meshda shifobaxsh suv bilan eson-omon gʻorning narigi tomonidan chiqishibdi.

Podsho yana yoʻlga tushishga buyruq beribdi. Ular yoʻl yurishibdi, yoʻl yurishsa ham, moʻl yurishibdi. Yana bir daryoga duch kelishibdi. Daryoning narigi tomonida juda baland bir togʻ bor ekan. Daryoning ichida bitta chiroyli shamchiroq koʻrinibdi. Podsho yigitlarga shu shamchiroqni olib chiqishni buyuribdi. Koʻp yigitlar urinib, nobud boʻlishibdi. Navbat haligi yigitga kelibdi. Yigit yana otasiga maslahat solibdi. Otasi:

— Daryoning yuqori qismida nima bor, — deb soʻrabdi.

— Katta togʻ bor, — debdi yigit. Otasi:

— Oʻgʻlim, podshoga ayt, shamchiroq shu togʻning tepasida boʻladi, — debdi.

Hamma toqqa qarabdi, daryoning oʻrtasidagi shamchiroq togʻning tepasidagi shamchiroqning shulasi ekanligini bilishibdi. Uni qanday qilib olishni maslahat qilishibdi. Hech ilojini topa olmabdilar. Yigit yana otasiga maslahat solibdi.

— Oʻgʻlim, podshoga ayt, koʻzi bor odamni toptirsin. Uni shu shamchiroqqa qaratib, yomon nazar tashlatinglar. Shunda oʻsha shamchiroq uzilib tushadi, — debdi chol.

Podsho koʻzi bor odamni topish uchun buyruq beribdi. Koʻzi bor odamdan ikkita topibdilar. Birini haligi shamchiroqqa yomon nazar soldirishibdi. Shamchiroq uzilib daryoga tushibdi. Yigitlar uni darrov olio chiqishibdi. Birinchi koʻzi bor odamga qarab ikkinchi koʻzi bor odam, «sening koʻzing oʻtkir ekan» deb, yomon nazar tashlabdi. Shunda birinchi koʻzi bor odamning koʻzi oqib tushibdi.

Bu voqealarni koʻrgan podsho yigitni oʻz yoniga chaqirtiribdi va:

— Sen oʻzing yosh yigitsan-u, bunday qiyin masalalarga qanday qilib yoʻl topding? — debdi podsho.

— Taqsir, bir qoshiq qonimdan kechsangiz, aytaman, — debdi yigit.

— Ayt, — debdi podsho.

— Men qishloqda qari otam bilan yashar edim. Safarga chiqayotganimda qari otamni yolgʻiz tashlab kelishga koʻnglim boʻlmay, uni sandiqqa solib, oʻzim bilan birga olib yuribman. Bu maslahatlarni menga otam bergan edi, — debdi yigit.

Podsho cholni olib kelishni buyuribdi. Yigitlar cholni olib kelishibdi. Podsho cholga rahmatlar aytib oʻz yoniga oʻtqazibdi.

Ha, bejiz xalq orasida «Qari bilganni pari bilmas» degan naql yurmas ekan.