Podshoning mot boʻlishi

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, qadim zamonda bir podsho boʻlgan ekan. Podshoning oʻng qoʻl vazirining oti Hasanumaymanoz, chap qoʻl vazirining oti Paxtak ekan. Ikkovining bir-birini koʻrgani koʻzi, otgani oʻqi yoʻq ekan. Doim Paxtak vazir Hasanumaymanoz vazirni yoʻqotish payida yurar ekan. Hasanumaymanoz vazir Paxtak vazirning yomon niyatlarini sezsa ham hech parvo qilmas ekan. Podshoning ikki yonida oʻttiz beshtadan yetmish oʻrin boʻlib, har bir kishi oʻz oʻrniga oʻtirar ekan, biri ikkinchisining joyiga oʻtirishga haqqi yoʻq ekan. Anniqsa oʻng qoʻl vazir Hasanumaymanoz Paxtak vazirning oʻrniga, chap qoʻl vazir Paxtak esa Hasanumaymanoz vazirning oʻrniga oʻtirmas ekan.

Kunlardan bir kun podsho oʻng tomoniga bundoq qarasa, Hasanumaymanoz vaziri oʻrnida yoʻq emish. Podsho yon-atrofdagilaridan:

— Nima uchun Hasanumaymanoz yoʻq? — deb soʻrabdi. Keyin: —Yasovullarga aytinglar, uyidan chaqirib kelishsin,— deb buyuribdi.

Shunda Paxtak vazir oʻrnidan irgʻib turib:

— Podshohim, bir qoshiq qonimdan kechsangiz, bir arzim bor, — deb ikki qoʻlini koʻksiga qoʻyib turaveribdi.

Podsho:

— Kechdim, ayt arzingni, — debdi.

— Hasanumaymanozni suyub, dono vazir deb bilasiz. Uning oʻtiradigan oʻrniga bir parcha yuqa qogʻoz qoʻysak, agar vaziringiz Hasanumaymanoz haqiqatan ham bilagʻon, dono kishi boʻlsa, qani, shu qogʻozni bilsin-chi, agar bilmasa unday befahm vazirga sizdek ulugʻ podshohning dargohida joy boʻlmasligi kerak, — debdi.

Bu gap podshoga ham, oʻtirganlarga ham maʼqul tushibdi. Shunda podsho:

— Bir parcha piyoz pardasidek qogʻozni Husanumaymanozning oʻtiradigan joyidagi koʻrpachaning orasiga qoʻyinglar, agar qogʻoz borligini sezsa, boshidan oyogʻigacha zarga koʻmaman, bordi-yu, bilmasa, kallasini tanasidan judo qilaman, — deb buyruq qilibdi.

Podsho buyurganidek qilib, bir parcha piyoz pardasidek qogʻozni Hasanumaymanoz vazir oʻtiradigan koʻrpachaning qatiga qoʻyishibdi.

Bir payt Hasanumaymanoz vazir salom berib kirib kelibdi. Barcha turganlar «Hasanumaymanoz qogoz borligini bilmaydi, endi kallasi tanasidan judo boʻladi», deb unga tikilganicha turgan emish.

Hasanumaymaioz oʻz joyiga borib oʻtirib, yerga bir qarabdi, keyin osmonga qarabdi.

Shunda podsho:

— Ey Hasanumaymanoz vazir, nima sababdan joyingizga oʻtiriboq bir yerga, keyin bir osmonga qarab qoʻydingiz? — deb soʻrabdi. Hasanumaymanoz vazir oʻrnidan turib:

— Podshohim, bugun yer yo piyoz poʻstidek bpland koʻtarilibdi, yoki osmon bir parda pastlabdi, — debdi.

Podsho Hasanumaymanoz vazirning donoligiga qoyil qolib, boshidan oyogʻigacha oltinga koʻmibdi.

Kundan-kun, oydan-oy, yildan-yil oʻtaveribdi.

Hasanumaymanozning obroʻsiga obroʻ qoʻshilib borayogganligini koʻrgan Paxtak vazir, oʻzini qoʻyarga joy, kirarga kovak topolmay qolibdi, kundan-kun gʻazabi orta boribdi. Fikr-zikri raqibini yoʻqotish boʻlibdi.

Podshoning otmish ikki mingta oti boʻlar ekan, shulardan biri eng yaxshi koʻrgan tulpor oti ekan. Oʻsha ot doim podshoning koʻz oldida egarlangan, yuganlangan holda turar ekan, podsho shu otga nima nom qoʻyish kerak deb, koʻp oʻylabdi. Keyin:

— Shu otimga loyiq nom topib bergan kishining boshidan zar toʻkaman, — debdi.

Podshoning koʻnglidagi nomni topolmasligini bilib, hech kim indamabdi.

Shunda chap qoʻl vazir Paxtak irgʻib oʻrnidan turib:

— E podshohi olam, bir parda qogʻozni bilgan oʻng qoʻl vaziringiz Hasanumaymanoz otingizning otini topmay qoʻyarmidi, — debdi.

Podsho oʻng qoʻl vaziriga qarab:

— Otimga nom topasizmi, Hasanumaymanoz? — deb soʻrabdi. Hasanumaymanoz odob bilan oʻrnidan turib:

— Muhlat bersangiz otingizga nom topishga harakat qilib koʻraman, — debdi.

Podsho xursand boʻlib ketib, bir oyga muhlat beribdi.

Hasanumaymanoz qulluq qilib, xayrlashib saroydan chiqib ketibdi. Podshoning otiga munosib nom topaman deb qishloqma-qishloq, shaharma-shahar kezib chiqibdi. Xullas, Hasanumaymanoz kirmagan koʻcha, bormagan qishloq, yurmagan shahar qolmabdi. Yigirma kun kezib yurib, otning nomini topolmay, endi oʻz shahrimga qaytmasam boʻlmas ekan deb qaytibdi. Yoʻl yurib charchab, suv ichmay chanqab, uyqudan qolib, yurib-yurib bir joyga kelib qolibdi. Qarasa, bir paxsa devor bilan oʻralgan qoʻrgʻoncha emish. Qoʻrgʻoncha ichida ikkita tom, tomning orqasida bir tup urugʻi pishib turgan nasha oʻsib turgan emish «Shu joy, ajab yaxshi joy ekan, otni shu nashaga boylab, uning tagida oʻzim bir-ikki soat uxlab olsam yaxshi boʻlardi», deb oʻylab otning boshini qoʻrgʻonchaga buribdi. Hasanumaymanoz vazir otdan tushib, uni nashaga bogʻlab, «yana besh-oʻn kun muhlatimdai bor-ku», deb yotib koʻzi uyquga ketibdi.

Bir payt oti nashaga suykanib, pishgan nashalarni toʻkib yuboribdi. Shunda qoʻrgʻonchadan bir qiz chiqib:

— E, harom oʻlgur, haybar-chashbar-zuhbar ot ekansan-ku, — debdi.

Bu gap Hasanumaymanozning qulogʻiga kirib sapchib oʻrnidan turib ketibdi. Keyin qizning kim ekanlpgini surishtirib bilib, unga uylanmoqchi boʻlibdi. Sovchi qoʻyib, oʻziga soʻratibdi. Qizning birgina kampir enasi bor ekan, oldiniga podsho kishilariga bermayman, debdi. Hasanumaymanoz vazirning hali uylanmagan, aqlli va dono yigit ekanligini surishtirib bilib, qizini berishga rozilik bildiribdi. Hasanumaymanoz vazir oʻzida yoʻq xursand boʻlib, shahariga qaytibdi. Podshoning huzuriga boribdi. Paxtak vazir boshliq ulamolar, Hasanumaymanoz vazirni koʻrib:

— Bu otning nomini topib kelolmagan, podsho ilgari oʻldirmasa ham endi oʻldiradi, — deb turishibdi. Hasanumaymanoz vazir asta borib oʻz oʻrniga oʻtiribli. Podsho:

— E, vazirlarning sarvari Hasanumaymanoz, otimga nom topdingizmi? — debdi.

Shunda Hasanumaymanoz vazir:

— Shaharingizning chekkasidagi kichik qoʻrgʻonchada bir kampir bilan uning qizi yashar ekan. Otning nomini oʻsha kampirning qizi aytib berdi. Otingizning nomi «Haybar-Chashbar-Zuhbar» ekan, — debdi.

— Ha, senga uchragan qiz koʻp aqlli ekan, otning otini topibdi, — debdi podsho xursand boʻlib.

Shunday qilib, Hasanumaymanoz vazir oʻlimdan qolibdi.

Oradan bir kun oʻtkazib, Paxtak vazirning maslahati bilan podsho otning otini topgan qizni axtarib yoʻlga chiqibdi, soʻrab-soʻrab kampirning uyini topibdi-da, qizni oʻziga xotinlikka olmoqchi boʻlibdi. Qiz juda ham aqlli, dono ekan. «Saroyda yashaguncha bu yerlarda mol boqib oʻtib ketganim maʼqul», deb oʻylabdi. U podshoga qarab:

— Taqsir, biz keng dalada oʻsgan dalagʻovil odammiz, saroyingizga sigʻmasmiz, — debdi.

— Yoʻq, saroyga sigʻa berasan, xotinlarim orasida birinchisi boʻlasan, — debdi podsho.

Shunda qiz podsho bilan adi-badi aytishib oʻtirgani bilan ish bitmaydi, debdi oʻziga-oʻzi. Keyin podshoga qarab:

— Mayli, men rozi, ammo uch hafta muhlat berasiz, —debdi

Podsho noiloj koʻnibdi. Podsho qaytib ketgandan keyin, qiz erkakcha kiyinib, shaharga kelib, Hasanumaymanoz vazirni topib, boʻlgan voqeani aytib beribdi.

Hasanumaymanoz vazir bilan qiz birinchi bor koʻrishganidayoq bir-birlarini sevib qolishgan ekan.

— Boʻpti, siz keta bering, men podshoning bir ilojini qilaman, — debdi Hasanumaymanoz vazir qizga. Qiz uyiga qaytibdi. Ertasiga Hasanumaymanoz vazir kampirnikiga borib, qiz bilan maslahatni bir joyga qoʻyibdi.

— Ikki dona koʻmoch qilib, sizning ikki qoʻltigʻingizga qistirib qoʻyamiz, — debdi enasiga qiz.— Podsho ovga oʻtadigan kuni eshikka chiqib oʻtiraverasiz. Podsho yaqin kelganda «Ey podshohim, sizga arzim bor», deb qoʻlingizni koʻtarib yuborasiz. Koʻmoch gʻildirab podshoning otining tuyogʻi ostiga boradi. Shunda podsho otining jilovini tortib, toʻxtatib: «Ayt arzingni?» deydi. Shunda siz, Hasanumaymanoz vaziringizdan dod, bogʻchamga suv bermaydi, deysiz. Qolganiii keyin koʻrasiz, — debdi.

Kampir ikki dona koʻmochni ikki qoʻltigʻiga qoʻltiqlab oʻtirgan ekan, siyosat bilan podsho oʻtib qolibdi. Kampir: «Podshohim arz», deb ikki qoʻlini koʻtargan ekan, haligi koʻmochlar qoʻltigʻidan tushib, gʻildirab podshoning otining tuyogʻi ostiga borib qolibdi. Podsho otining jilovini tortib turib:

— Ayt arzingii, — debdi. Shunda kampir:

— Hasanumaymanoz degan vaziringizdan dod, suv bermaydi, ekinlarim qurib ketdi, — debdi.

Shunda podsho oʻng qoʻl vaziri Hasanumaymanozga qarab:

— Nima uchun bu kampirning bogʻchasiga suv bermadingiz? — deb soʻrabdi.

Shunda Hasanumaymanoz:

— Podshohi olam, bu kampirning bogʻchasiga bundan ikki hafta oldin bir toʻngʻiz oralagan ekan, shuning uchun toʻpgʻiz halol joyga harom qadamini bosib ifloslabdi, deb suv bermadim, — debdi.

Podsho vazirning nimaga shama qilayotganini bilib, nima deyishini bilmay, orqasiga qaytibdi. Hasanumaymanoz qishloqda qolib, qizga uylanib, yaxshi hayot kechirib, murodu maqsadiga yetibdi.