Oʻynang, kuchugim, oʻynang!
Oʻtgan zamonda bir cholning uchta qizi boʻlib, oʻgʻli yoʻq ekan. Kunlardan bir kuni, chol juda ogʻir kasal boʻlib qolibdi. Cholning kasalini bironta tabib ham tuzata olmabdi. Nihoyat, tabiblar cholga olmurut shoxini qaynatib ichganidagina sogʻayib ketishini aytishibdi. Olmurut shoxini olib kelish uchun cholning katta qizi yoʻlga chiqibdi. U yigitlarning kiyim-boshini kiyib, qora sochini qalpogʻi tagiga bostirib olib, otni minib yoʻlda ketaveribdi. Qiz yoʻlda uzoq yurgandan soʻng, katta bir choʻl-biyobondan chiqib qolibdi. Choʻlda bahaybat bir sher bor ekan, qiz unga duch kelibdi. Qiz undan qoʻrqib uyiga qaytib kelibdi.
Buni koʻrgan oʻrtancha singlisi “Men boraman”, deb otasining soʻziga kirmay, safar taraddudiga tushibdi. Oʻrtancha qiziga yoʻlda katta bir ajdaho duch kelibdi, u ham qoʻrqqanidan orqasiga qaytibdi. Cholning uchinchi kenja qizi, “Dada, endi men boraman”, debdi. Dadasi unamabdi. Biroq kenja qiz otasining gapiga quloq solmasdan joʻnabdi. Bu qiz ham qop-qora sochini qalpogʻi ostiga bostirib olib, uzun toʻn kiyib, uning ustidan shohi belbogʻni beliga mahkam bogʻlab, navqiron shoʻx yigitlar kabi ot minib, kuchukchasini ergashtirib, yoʻlga ravona boʻlibdi.
Yoʻlda koʻp qiyinchiliklarga uchrabdi. Ajdarho va sherlardan ham qoʻrqmay, ularning qarshisiga dadillik bilan borib, oʻtkir qilichi bilan ularni chopib oʻldiribdi.
Kenja qiz yoʻl yuribdi, yoʻl yursa ham moʻl yurib, bir shaharga yetib boribdi. Bu shaharning yigitlari har kuni mehmonxonada gap yeyishar ekan.
Qiz kishining suqi kiradigan darajada suluv, goʻzal ekan. Qiz shaharga yetib kelgach, uch-toʻrt yigit bilan tanishib qolibdi. Ular yigitning musofirligini bilib, uni mehmonxonaga taklif qilibdilar. U:
— Men bu yerga bir zarur ish bilan kelganman, agar oʻsha narsa topilsa, tezroq olib ketsam: mening otam ogʻir kasal. Unga faqat olmurut shoxini qaynatib ichirsak, dori boʻlar ekan. Shunga kelgan edim, topib bersalaringiz, olib ketardim, — debdi.
Mehmonxonadagi barcha yigitlar uning oʻgʻil bola ekanligiga shubha bilan qarabdilar. Ular qizga javob bermabdilar, mehmonxonaga uni boshlab kiribdilar. Yigitlar undan qizmi yoki oʻgʻil ekanligini soʻramoqchi boʻlibdilar, lekin mehmon xafa boʻlmasin, deb uning qiz ekanini turli yoʻllar bilan aniqlamoqchi boʻlibdilar. Biroq qiz sir boy bermay, yigitlar bilan birga bir hafta yashabdi.
Shunda yigitlarning biri:
— Hammamiz choʻmilgani boramiz, uning oʻgʻil yoki qizligini oʻshanda bilib olamiz, — debdi. Yigitlar bu maslahatga koʻnishibdi. Bularning gaplarini qizning kuchugi eshitib turgan ekan. Kuchuk qizning oldiga kelib, bu gaplarning hammasini unga aytib beribdi.
Qiz juda xavotir boʻlib turganda, kuchuk:
— E, opa, sen hech xafa boʻlma, men sizlar choʻmilgani borib, yechingan vaqtlaringizda bir vovillayman, shu paytda hamma tomonni qora tuman bosadi, sen shu vaqtning oʻzida choʻmilib chiqasan, ular bilolmay qoladilar, — debdi.
Qiz bu maslahatga koʻnibdi. Ertasi tong otishi bilan yigitlarning hammasi non-choy ichishib boʻlib, qizga:
— Oʻrtoq, bir choʻmilib kelmaymizmi, oʻynab ham kelamiz, — deyishibdi. Qiz rozi boʻlibdi. Soʻng hammasi choʻmilgani borishibdi. Daryoning qirgʻogʻida hammasi yechinibdi. Qiz yechinmay turibdi. Qizning kuchugi daryoning narigi qirgʻogʻida turib bir uvillabdi. Hech kimni koʻrib boʻlmaydigan tuman tushibdi. Qiz ham darrov yechinib, oʻzini suvga tashlabdi, bir shoʻngʻib suvdan chiqib, tezda kiyim-boshini kiyib olibdi. Yigitlar qizni birinchi sinovda bilolmabdilar, uni oʻgʻil bola ekan, deb shaharga qaytib kelibdilar.
Ertasi kuni yana yigitlar:
— Bu yigit emas, yigit boʻlsa, bunchalik goʻzal boʻlmaydi, buni yana sinab koʻrmoq kerak, — deyishibdi.
Shunda bir yigit oʻrnidan turib:
— Biz bir dona egar, bir dona qoʻgʻirchoqni chiroyli qilib yasab, eshikning ikki tomoniga qoʻyaylik, agar u egarni olsa oʻgʻil bola, qoʻgʻirchoqni olsa qiz bola boʻladi, — debdi. Bu maslahat ham ularga maʼqul kelibdi. Ular juda chiroyli bitta magʻor egar bilan bitta qoʻgʻirchoqni topib olib kelishibdi. Bularning bu harakatidan qizning kuchugi xabardor ekan, buni darrov qizga aytibdi.
Qiz ertasi kuni ichkari uyning eshigi orqasida egar bilan qoʻgʻirchoq turganini koʻribdi, lekin qoʻgʻirchoqning behad chiroyliligiga qaramasdan, darrov egarga qarabdi va yigitlarga qarab:
— Zap egar ekanmi, bizga bersalaringiz boʻlar ekan, sotmaysizlarmi? — debdi.
Yigitlar bir-birlariga qarashib, oʻgʻil bola ekan, deb oʻylashibdi.
— Mayli, sizga egar kerak boʻlsa beraylik, — deyishibdi-da, egarni qizga berishibdi. Qiz egarni olib, ichkariga kirib oʻtiribdi.
Yigitlar uning oʻgʻil bola ekaniga ishonmasdan yana sinamoqchi boʻlishibdi.
— Endi qanday qilib sinaymiz? — deyishibdi.
Yigitlardan biri turib:
— Endi buni shunday qilib sinaymiz: hammamiz bogʻda bittadan gul olib kelib, tunda oʻrnimizga qoʻyib yotamiz, qani, uning oʻrnidagi gul soʻlib qoladimi, yoʻqmi? Agar gul soʻlmagan boʻlsa, oʻgʻil, soʻlib qolgan boʻlsa, qiz bola boʻlib chiqadi, — debdi. Qizning kuchugi ularning bu maslahatini ham eshitib olib, darrov qizga aytibdi:
— Opa, seni yigitlar yana sinashmoqchi, ular sen yotganingda tagingga gul tashlab qoʻyib, sinashmoqchi boʻlishyapti. Gul tunda soʻlib qoladi, oʻsha vaqtda darrov menga gulni tashlaysan, men u gulni tashlab, ular qayerdan olgan boʻlsalar, oʻsha yerdan senga boshqa yangi yashnab turgan gul olib kelib beraman.
Yigitlar kech kirgandan keyin bogʻga kirib har bittasi bittadan gul uzib kelibdi. Yigitlar bilan kuchuk ham ergashib kirib, gulni qayerdan olganlarini bilib olibdi. Kechqurun hammasi tagiga gul tashlab yotibdi. Qiz sahar uygʻonib gulni qarasa, gul soʻlib qolganmish, u gulni darrov kuchukka tashlabdi. Kuchuk gulni tishlab olib, oʻsha gulzorga borib, yangi ochilgan guldan olib kelib beribdi. Qiz gulni oʻzining tagiga tashlab yotibdi. Tong otib, yerga yorugʻ tushgach, yigitlarning har qaysisi oʻz gullarini koʻrishibdi. Ular qarashsa, hammalarining guli sal-pal soʻlib qolibdi-yu, qizning guli kechqurun qanday boʻlsa, erta bilan ham oʻshanday yashnab turgan emish. Yigitlar uning oʻgʻil bola ekaniga ishonishibdi.
Shunday qilib, qiz bu yerda bir necha kun turgandan keyin yigitlardan javob soʻrabdi. Yigitlar qizga olmurut shoxini topib berib, shundan keyingina unga javob berishibdi. Qiz esa olmurut shoxini olib, otini minib, kuchugini ergashtirib yoʻlga tushibdi. Yoʻlda bir necha kun yuribdi. Qiz oʻzining Zimzim shahriga borib, sogʻ-salomat qaytib kelayotganiga suyunibdi. Oʻzining yonida ergashib kelayotgan kuchugiga qarab:
Oʻynang, kuchugim, oʻynang,
Zimzim shahriga borib,
Qiz bordim-u, qiz qaytdim.
Oʻynang, kuchugim, oʻynang, —
deb kuchugini oʻynatib ketayotganida, yoʻlda bir chol uchrabdi. U Zimzim shahriga ketayotgan ekan. Qizning bu soʻzlarini eshitib, hayron boʻlibdi. Chol shaharga yetganda, yigitlar hali uylariga kirib ketmagan ekanlar. Chol: bir otliq odam ketyapti, yonida kuchugi bor, kuchugiga:
Oʻynang, kuchugim, oʻynang,
Zimzim shahriga borib,
Qiz bordim-u, qiz qaytdim.
Oʻynang, kuchugim, oʻynang, —
deb, kuchugini oʻynatib ketayotibdi, — debdi. Yigitlar esa uni sinab bilisha olmaganiga juda pushaymon boʻlibdilar.
Qiz esa yurtiga yetib boribdi. Borsa, otasi hali ham kasal ekan. Olmurut shoxini qaynatib, otasiga ichkizgandan keyin otasi tuzalib ketibdi. Shundan keyin ota-ona, opa-singil, hammasi sogʻ-salomat yashab, murod-maqsadlariga yetgan ekanlar.
