Oʻtinchi chol bilan tulki

Bir kambagʻal chol bor ekan. Har kuni choʻllardan oʻtin-choʻp, yantoq terib, eshagiga ortib kelib, bozorda sotar ekan. Har kuni chol choʻlga oʻtinga chiqish vaqtida xotini ikkita chavati qilib berar ekan. Kunlarning birida chol choʻlga ketayotsa, bir tulki yoʻlini toʻsib, ikki chavatisini olib yeb qoʻyibdi. Shu bilan tulki har kuni cholning chavatisini yeydigan boʻlibdi. Chol kampirga aytmas ekan, kampir cholga chavati pishirib beraverar ekan. Bir kuni chol oʻylab turib: «Men har kuni choʻlga borishimda shu yoʻl bilan boraman, tulki chavatimni yeb qoʻyadi, bugun boʻlak yoʻl bilan boray», deb boshqa yoʻlga tushibdi. Yoʻlda ketayotib eshak ustida uxlab qolibdi. Bir narsadan choʻchib uygʻonib qarasa, eshagi bir katta chinor yonida toʻxtab turibdi. Chinor tagida bir supa, supa ustida qirqta dev uxlab yotibdi. Chol devlarni koʻrib juda qoʻrqibdi. Devlar har uxlaganda qirq kun uxlar ekan. Ularning uxlaganiga oʻttiz toʻqqiz kun boʻlgan ekan. Bir kunlik uyqusi qolgan devlar odamzod hidiga uygʻonib qolishibdi. Devlar qarasa roʻparasida bir odam turibdi. Devlar bir-birini turtishib, bir-biriga shivirlashib qolishibdi. Chol bulardan qoʻrqib: «Bular mendan gap soʻrasa nima desam boʻlar ekan. Agar biror gap soʻrasa, men Azroyilman deyman, shu yerda qirqta dev bor ekan, xudo meni «shularning jonini olib kel» deb yubordi, shunga keldim, deb aytaman», deb oʻz gapini oʻzi maʼqullab devlar qoshiga boribdi. Devlar cholga qarab:

— Keling ota, kimsiz? — debdi. Chol:

— Men xudoning yuborgan Azroyiliman. Shu joyda qirqta dev bor ekan. Shularning jonini olaman, — debdi.

Devlar qoʻrqib: «Bu chol Azroyil ekan, endi nima qilamiz», deb maslahat qilishibdi. Devlardan biri:

— Ey joʻralar, otamizdan qolgan bir tilla keli bilan kelisop bor. Bu bizning jonimizdan azizmi, shuni beraylik, — debdi. Boshqa devlar:

— Albatta jonimizdan aziz emas, lekin kelisini bersagu, sopini olib qolsak, — deyishibdi. Bu maslahatga hammasi rozilik berishibdi.

Devlardan biri cholga:

— Biror narsa berib, sizni xursand qilsak, jonimizni olmaysizmi? — debdi. Chol:

— Ey devlar, menga hech narsa kerak emas, Menga faqat devning joni kerak, — debdi.

Shunda devlar bir-biri bilan maslahatlashib, keli bilan kelisopni ham bermoqchi boʻlishibdi.

— Ey chol, bizning otamizdan qolgan tilla keli bilan kelisop bor, shuni sizga beramiz, bizni oʻldirmang, — debdi.

Chol oʻzini tutib:

— Boʻlmasa keltiringlar, eshagimga yuklab beringlar, gunohlaringdan oʻtsam oʻtayin, — debdi.

Chol tilla keli bilan kelisopni eshagiga yuklab oʻz uyiga ketibdi. Oradan ikki kun oʻtgandan keyin devlar «Azroyil» choldan qutulganliklari uchun boʻri bilan tulki doʻstlarini chaqirib, qirq quloqli qozonni osib ziyofat qilishibdi. Cholning chavatisini yeb yurgan tulki devlarga qarab hazillashib:

— Ey devlar, otangizning oʻlganiga necha yillar boʻlib ketgan boʻlsa, nechuk bugunga kelib is chiqaryapsizlar? — debdi. Devlardan biri:

— Hay doʻstim, ogʻzingni ochma, xudoning yuborgan Azroyilidan qutulganimizga ziyofat qilayotibmiz, — debdi.

Tulky:

— U qanday odamzod ekan? — debdi. Dev:

— Soqollari uzun, belida arqoni bor, eshak mingan bir chol, — debdi. Tulki qarsak urib kulibdi:

— Senlar ham devman deb yuribsanlar. Men har kuni u cholning ikki dona chavatisini yeb yurar edim. Ikki kundan beri bu yoʻldan yurmasdan, boshqa yoʻldan yurib ketibdi. Shunda sizlarga toʻgʻri kelib, sizlarni aldab ketibdi. Men sizlarni cholning uyiga olib boraman, yuringlar, — debdi.

Devlar hayron boʻlishibdi. Tulki beshta devni oʻzi bilan birga olib, cholning uyiga joʻnabdi. Devlar qoʻrqqanlaridan bir-birlarini ushlashib kelishibdi.

Chol ilgari qiynalgan oʻtinchi ekan. Tilla keli, keli sopni olib, ozginadan maydalab bozorga sotib, turmushi juda yaxshi boʻlib ketibdi. Bir kuni xotini xamir qilib oʻtirib cholga qarab:

— Hay chol, oʻtin tashlang, xamir koʻpchib qoldi, — debdi.

Chol oʻtin tashlab turib shunday koʻchaga qarasa, haligi chavatisini yeb yurgan tulki beshta devning dumidan ushlab kelayotgan emish. Chol bilan kampir: «Ilgari oʻlmasak ham endi oʻlamiz», deb qoʻrqib ketishibdi. Chol oʻylab turib: «Shu tulkining shaʼniga bir yomon gap gapirsam, qutulsak ajab emas», deb:

— Ha, tulki, sen otangdan qolgan qarzlaring uchun bu beshta devni olib kelyapsanmi, menga ular kerak emas, oʻzimning haqimni ber, — debdi. Shunda devlardan biri:

— Ha, bizni otangdan qolgan qarzing uchun olib kelayotgan ekansan, — deb tulkining dumidan ushlab yerga bir uribdi. Tulkining ogʻzi qiyshayib, tishi irjayib oʻlib qolibdi. Devlar orqasiga qaramay, qochib ketibdilar. Chol tomdan tushib, tulkining terisini ajratib olib kelib, telpak qilib kiyib olibdi, Beshta dev halloslab borib sheriklariga:

— Toʻgʻri, u chol xudoning yuborgan jallodi ekan. Tulkining undan qarzi bor ekan. Bizni shu qarzi uchun cholga topshirmoqchi boʻlgan ekan, tulkining dumidan tutib yerga urdik, joyidan qimirlamay oʻlib qoldi, — debdi.

Devlar choldan va tulkidan qutulganliklariga ziyofat qilibdilar. Chol ham tulki bilan devlardan qutulib yaxshi turmushga ega boʻlibdi. Chol hozirgacha tulki telpagini kiyib yurgan emish.