Ota vasiyati (2)

Bir odamning uch oʻgʻli bor ekan, oʻladigan vaqtida katta oʻgʻlini chaqirib:

— Oʻgʻlim, men oʻlsam uch kun goʻrimni poylaysanmi? — debdi. Oʻgʻli:

— Yoʻq, men poylamayman, — debdi. Otasi oʻrtancha oʻgʻlini chaqirib:

— Oʻgʻlim, men oʻlsam sen goʻrimni uch kun poylaysanmi? — debdi. Oʻrtancha oʻgʻli:

— Yoʻq, men poylamayman, — debdi. Kichik oʻgʻlini chaqirib:

— Oʻgʻlim, men oʻlsam uch kun goʻrimni poylaysanmi? — deb soʻrabdi.

Kichik oʻgʻli:

— Ota, uch kun emas, yuz kun poylagin desangiz ham poylayman, — debdi. Vasiyat tamom boʻlgandan soʻng, haligi odam oʻlibdi. Kichik oʻgʻli otasi oʻlgandan keyin goʻrni poylab yotibdi. Yarim kecha boʻlganda bir oq ot osmondan yaroq-aslaha, kiyim-kechak bilan tushib goʻrni uch marta aylanibdi. Shu payt bola uygʻonib otni ushlabdi. Bola otdan:

— Nima uchun sen goʻrni uch marta aylanding? —deb soʻrabdi. Oq ot:

— Men otangning tirikligida uning amrida yurardim, hozir otangning goʻrini ziyorat qilib chiqib ketaman, — debdi-da, ketayotganida yolidan bir tola yulib, bolaning qoʻliga berib:

— Qachon boshingga bir mushkul ish tushsa, shu moʻyni tutatib yoʻqlasang, hozir boʻlaman, — debdi.

Bola ertasiga kechasi yana borib poylab yotibdi. Yana yarim kechada osmonda bir qora ot parvoz etib yerga tushibdi-da, goʻr atrofidan uch marta aylanibdi. Bola oʻrnidan turib qora otni ushlabdi va:

— Nima uchun sen kelib goʻrni uch marta aylanding? — deb soʻrabdi.

Shunda ot:

— Men otangning oti edim, qachon mingisi kelsa yoʻqlab olar edi. Hozirda oʻlgan ekan, shuning goʻrini ziyorat qilib ketish uchun osmondan tushdim, endi mendan senga bir nishona qolsin, — deb bir tola yolidan yulib, bolaning qoʻliga beribdi.

— Qachon boshingga biror mushkul ish tushsa, mana shu moʻyni tutatsang, men hozir boʻlaman, — deb uchib ketibdi.

Uchinchi kuni bola yana borib goʻrni poylabdi. Yarim kecha boʻlganda yana bir saman ot osmondan tushib, goʻrni uch marta aylanibdi. Bu ham yasatigʻliq ekan. Bola saman otdan soʻrabdi:

— Nima uchun otamning goʻrini uch marta aylanding!

Ot aytibdi:

— Men otangning oti edim, qaysi vaqtda zarur boʻlib qolsam, kelib xizmatini bajo keltirib ketar edim. Otang oʻlibdi, uning goʻrini ziyorat qilib ketish uchun tushdim, — debdi-da, u ham moʻyidan bir tola yulib, bolaning qoʻliga beribdi.

Shu bilan uch kunlik vasiyat tamom boʻlibdi. Toʻrtinchi kuni bola yana borib goʻrni poylagan ekan, hech kim kelmabdi, shu bilan goʻrni poylash ham tamom boʻlibdi. Otadan qolgan mol-dunyoni uch oʻgʻil boʻlib olishibdi. Bu mol-dunyoni sarf etib, tamomlab, endi ular uch ogʻayni yurtning molini — podasini boqadigan boʻlishibdi. Shu bilan tirikchilik oʻtkazib yurishibdi. Lekin akalari shunda ham toʻgʻri yurmasdan yurtning sigiri, buzogʻini sotib yeb, soʻyib yeb, xalqni tinchitmay qoʻyishibdi. Shunda el kattalari koʻplashib bularning uchovini ham shahardan haydab yuborishibdi. Bular uchovi boshqa shaharga joʻnashibdi. U shaharda ham mollarni yigʻib podachilik qilib yurishibdi. Kichkina ukasi mol boqib yurganda, haligi ikki akasi shaharga tomosha qilgani tushib ketishibdi. Shaharda ular bir gʻavgʻoga duchor boʻlibdilar. Podsho bir ravoqqa qirq pogʻonalik shoti qoʻydiribdi. U shotining tepasiga qizining ravogʻini qurdiribdi va xaloyiqqa jar solib:

— Har kim ho ot bilan, ho eshak bilan, ho tuya bilan chiqib qizimning qoʻlidan bir kosa suv olib ichsa, uning qoʻlidan nishonlik uzukni olib tushsa, qirq kun toʻyini qilib, el-yurtga osh berib, nikoh qilib beraman, — debdi. Bu xabar yurtga mashhur boʻlibdi. Ot mingan ham joʻnabdi, eshak mingan ham joʻnabdi, tuya mingan ham podshoning eshigi tagiga qarab joʻnabdi. Xaloyiq koʻrsaki, ot, eshak, tuya minganlar qirq pogʻonalik shotiga chiqa olmay, yerga qulab tushaveribdi. Bu hodisani koʻrgan ikkala aka-uka podachi ukalarining oldiga qaytib kelibdilar va ukalariga:

— Ey, uka, shaharda shunday tomosha koʻrdik, juda ajoyib, — debdilar. Shunda ukasi:

— Qanday tomosha ekan? — deb soʻrabdi. Akasi:

— Podsho qirk pogʻonalik shoti qoʻyib, har kim ot oʻynatib chiqib, qizning qoʻlidan bir piyola suv ichsa, uzugini olib qaytib tushsa, shu odamga qizimni qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib beraman, deb vaʼda beribdi. Ot mingan ham, eshak mingan ham, tuya mingan ham “chuh”, deb shotiga chiqish uchun harakat qildi, hech qaysisi chiqolmadi — yiqildi, mayib boʻlib qaytib ketdi. Shunday tomoshalarni bizlar koʻrdik, uka! — debdi. Bu xabarni eshitgan ukasi:

— Ertaga molni sizlar boqinglar, men ham shaharga tushib tomosha koʻrib kelayin, — desa, akalari:

— Yoʻq, sen ketsang biz och qolamiz, — deb unga javob berishmabdi. Ertasiga akalari yana oʻsha tomoshani koʻrgani ketishibdi. Ukasi kechgacha mollarni boqib toʻygʻazib, bir tolning tagiga toʻplab yotqizib qoʻyibdi. Oq otning tutatqisini tutatibdi. Osmondan oʻsha oq ot yaroq-aslaha, kiyim-kechagi, sarposi bilan uchib tushibdi. Podachi bola sarponi kiyib, yaroq-aslahani beliga taqib, otni minib, podshoning oʻrdasiga kirib boribdi. Borib, shotiga otini toʻgʻri qilib “chuh!” degan ekan, ot oʻynab ikkam qirq pogʻonaga chiqibdi, otning boshini tortib qaytib tushibdi. Pastda turgan olomon: ”Ey, bola, yana “chuh” degin, “chuh” desang chiqib ketar edi”, deb qola berishibdi. Bola qaytib kelib molini haydab, boqib yuraveribdi. Kechqurun akalari kelib bolaga:

— Bugun bir boʻz otliq odam kelib shotiga otni roʻpara qilib “chuh” dedi. Ot ikkam qirq pogʻonaga chiqdi. Otning boshini qaytarib tushib ketdi, — deb ukasiga aytishibdi. Ukasi:

— Bugun menga javob bersalaring, molni sizlar boqib tursalaring, men ham tomoshani bir koʻrib kelsam, — degan ekan, akasi:

— Ey, uka, sen ketsang biz nima yeymiz? — deb ukasiga javob bermabdi. U kecha oʻtibdi, tong otibdi, akalari yana tomosha uchun shaharga ketibdilar. Bola mollarni boqib, toʻygʻizib, tolning tagiga yotqizib qoʻyibdi. Bola saman otning tutatqisini olib tutatibdi. Shunda saman ot yaroq-aslahalari, sarposi bilan osmondan tushibdi. Bola sarponi kiyibdi, yaroq-aslahalarni beliga taqibdi. Otni minib podshoning oʻrdasiga kirib kelibdi. Odamlar koʻrdiki, bu ot kechagi kelgan otdan qirq chandon yuqori. Bola shotiga otni roʻpara qilib “chuh!” debdi. Bir kam qirq pogʻonaga ot oʻynatib chiqibdi. Otning boshini tortib ketiga qaytaribdi. Ot shotidan tushib ketibdi. Odamlar: ”Nomard ekan, bachchagʻar, “chuh” desa chiqib ketar edi-ya”, deyishibdi. Kun kech boʻlibdi, xaloyiq tomosha tamom boʻldi, deb uyiga qaytib ketibdi. Akalari qaytib borib, ukasiga:

— Kechagi ot bugungi kelgan otning yarim barobaricha ham emas, oʻzi saman, ”chuh” deyi-shi bilan bir kam qirq pogʻonaga oʻynab chiqdi, agar yana bir “chuh” desa qirq zinaga bemalol chiqib ketar edi, otning boshini tortib, qaytib tushib ketdi, — deyishibdi. Shunda ukasi:

— Bugun sizlar molni boqib tursalaring, men ham borib shu tomoshani bir koʻrib kelsam, — debdi. Shunda akalari:

— Sen ketsang biz nima yeymiz? — deb ukasiga javob berishmabdi.

U kecha borib yotibdilar, tong otibdi. Akalari yana tomoshaga qarab ketibdi. Ukasi molni boqib toʻygʻazib, toʻplab olib kelib, bir tolning tagiga yotqizibdi. Uchinchi qora otning tutatqisini tutatibdi. Qora ot osmondan yaroq-aslahalari, kiyim-sarposi bilan tushib kelibdi. Bola sarponi kiyibdi, yaroq-aslahalarni beliga taqibdi. Otni minib, podshoning oʻrdasiga kirib kelibdi. Maʼrakaning ichiga kirib, otini aylantirib oʻynatibdi. Soʻngra otning boshini shotiga roʻpara qilib “chuh” debdi. Ot oʻynab qirq pogʻonaga chiqib, qizning taxtiga yetibdi. Yigit otdan tushib qizning qoʻlidan bir kosa suv ichib, uning qoʻlidagi uzugini olib qaytib tushibdi. Bola oʻz joyiga qaytib, otni qoʻyib yuborib, oʻz podasini boqib yura beribdi. Akalari qaytib kelib podshoning uyida toʻy-tomosha boʻlgani, qancha ot, eshak, tuya, odam oʻlgani haqida ukasiga birma-bir bayon etibdilar.

— Birinchi ot ikkinchisiga qaraganda hech ot emas, ammo bugun uchinchi bir ot kirib keldi. Oʻrdada oʻyin qilib, qirq pogʻonalik shotiga chiqdi. Bahodir yigit ham otdan tushib, podshoning qizi qoʻlidan bir kosa suv ichib, qoʻllaridan uzukni olib tushib ketdi.

Ukasi:

— Sizlar shuncha yaxshi tomoshani koʻrdinglar, menga ham bir kun javob bersalaring men ham shunday tomoshani bir koʻrib kelsam, — deganda, akalari toʻy tamom boʻlganini aytibdilar.

Uch aka-uka avvalgicha mollarni boqib yuraveribdilar. Kunlarning birida podsho yurtga:

— Kimda-kim qizimning qoʻlidan suv ichgan, uzugini olgan boʻlsa, oʻrdaga kelib oʻzini tanitsin, toʻyni boshlaymiz, — deb xabar beribdi.

Podsho bir odamning qoʻliga obdasta va chilopchin berib: “Har kim qoʻlini yuvsa, qizimning qoʻlidan olgan uzukni koʻrsang, menga xabar berasan”, — debdi. Har kuni el-yurtni chaqirib osh-non tortib, oʻttiz kungacha osh berib, odamlarning qoʻllariga suv beribdi. Hech kimdan bu nishona uzuk chiqmabdi. Podsho:

— Hech odam qolmadimi? —deb soʻrabdi. Vazir:

— Agarda qolgan boʻlsa, qishloqda mol boqib yurgan podachilar qolgandir, — deb javob beribdi. Podsho ularni ham ayttirib kelishga buyuribdi. Bir vazir borib ularni olib kelibdi. Qoʻliga suv quyib qarasalar, haligi podshoning qizi qoʻlidagi uzuk kichik oʻgʻilning qoʻlidan chiqibdi. Ikki aka:

— Qanday qilib bizning ukamizga bu uzuk tegib qolibdi, — deb hayron boʻlibdilar.

Bola otasining goʻrini uch kun poylaganda boʻlgan sir-asrorni aytibdi. Shunda akalari biz otamizning vasiyatini qulogʻimizga olmadik, deb pushaymonlar qilib, ukasining toʻyini tomosha qilibdilar.

Qirq kun toʻy-tomosha qilib, podsho qizini unga nikohlab beribdi.

Oradan bir oy oʻtibdi. Podsho oʻlibdi. Uning oʻrniga kuyovini yurt podshohi qilib koʻtaribdilar. Akalari ukasining bu davlatga ega boʻlganini, oʻzlarining rasvoligini koʻrib:

— Har kim ota vasiyatini qulogʻiga olmasa, ana shunday rasvoyi olam boʻlib, koʻchada qolar ekan, deb afsuslanibdilar. Kenja oʻgʻil murod-maqsadiga yetibdi.