Orzijon bilan Qambarjon
Bir zamonda bir podshoh oʻtgan edi. Uning Qambarjon degan oʻgʻli bor edi. Qambarjon bir kuni tushida Kanʼon podshohining qizi Orzijonni koʻrib, u bilan shirin suhbatlar qurdi. Har ikkisi bir-birini yaxshi koʻrib, ishq-muhabbat izhor qilishdi. Qambarjon uyqudan uygʻonsa, koʻrganlari tush edi. Ammo Orzijonning ishqi uning yuragidan chuqur oʻrin oldi. Usiz turishga sabr-toqat qila olmadi. Qanday qilib boʻlsa ham Orzijonning vasliga yetishish uchun ahd qilib, otasidan ruxsat soʻradi. Podshoh oʻgʻlining ishq savdosiga tushganini bildi, yoʻldan qaytarishning ilojini topmay, unga oʻn sakkiz ming askar qoʻshib berdi.
Qambarjon oʻn sakkiz ming askarni ergashtirib, “Orzijon yorimning, tanamdagi jonimning Kanʼon degan shahri qaydasan?” deb yoʻlga ravona boʻldi. Yoʻl yurdi, yoʻl yursa ham moʻl yurdi. Nihoyat Kanʼon shahriga yetib borib, chodir-chamanini qurib yota berdi.
Kanʼon shahrining podshohiga: “Shaharni allaqanday askarlar kelib oʻrab oldi!” degan xabar yetdi. Podshoh elchi chiqardi va elchiga:
— Borib bilinglar-chi. Bu kelgan askar oʻtkinchi askarmikin, yo bizga yov boʻlib kelganmikin? — dedi.
Elchi shahar darvozasidan chiqib, askarni oralab: “Sizlarning kattalaringiz qayerda?” deb soʻroqlab, Qambarjonning chodiriga bordi. Otdan tushib, shahzodaga taʼzim qilib, podshohning nomasini topshirdi. Qambarjon nomani olib oʻqib koʻrsa, Kanʼon podshohi: “Bu kelgan askar oʻtkinchi askarmi, yo bizga qarshi dushman boʻlib kelgan askarmi?” deb yozibdi. Qambarjon xatga javob yozib, elchiga topshirib aytdi:
— Sen elchi ekansan. Elchiga oʻlim yoʻq! Men Kanʼon podshohining qizi Orzijonni tushimda koʻrib, unga gʻoyibona oshiqi beqaror boʻlib, oʻn sakkiz ming askar bilan kelganman. Podshohingga aytgin, yaxshilik bilan qizini bersa, bersin! Yaxshilik bilan bermasa, maydonga chiqsin! Kim xoʻroz, kim makiyon, bilishaylik, — dedi.
Elchi qoʻl qovushtirib:
— Xoʻp, sizning gapingizni podshohimga yetkazaman! — deb qaytib ketdi. Elchi borib, Orzijonning otasiga Qambarjonning xatini topshirib, aytdi:
— Ey, podshohi olam! Bu kelgan askarlar qizingiz Orzijonning ishqida kelgan ekan. Bularning shahzodasi Orzijonga gʻoyibona oshiq boʻlib kelibdi: “Podshohingga borib aytgin! Qizini yaxshilik bilan bersa bersin, yaxshilik bilan bermasa, maydonga chiqsin!” deb aytdi, — dedi.
Podshoh elchidan bu xabarni eshitib, oʻrnidan turib ketib:
— Dod! Faryod! Bormisan, mening tuzimni yeganlar, suhbatimda oʻtirganlar! Begona bir shahzoda qoʻshin tortib kelib, zoʻrlik bilan mening qizimni tortib olib keta beradimi? Bu menga qanday or, qanday nomus! Odam yoʻqmiki, chiqib shu yovni qaytarsa, oʻsha kishiga bir qoshiq suv bilan qizim Orzijonni nikoh qilib bersam! —dedi. Ammo hech kimdan sado chiqmadi. Podshohning yaxshi otini minganlar, yaxshi toʻnini kiyganlar, yaxshi oshini yeganlarning hammasi gʻing demasdan, boshlarini yerga solib oʻtira berdi. Oʻsha shaharda bir jodugar kampir bor edi. Shu jodugar chiqib aytdi:
— Taqsir! Men chiqib shu dushmanni qaytarsam, qizingizni oʻgʻlim Arshinboyga berasizmi? — dedi. Podshoh:
— He, bormisan! Tez qaytar! Qizimni oʻgʻlingga, albatta, beraman! — dedi. Shunda jodugar kampir:
— Boʻlmasa, qizingizni oʻgʻlimga berishlikka tilxat yozib, muhringizni bosib bering! — dedi. Podshoh vazirga buyurib, tilxatni yozdirib, muhrini urib berdi. Shunda kampir podshohga aytdi:
— Endi ish bitdi. Orzijonning qirqta kanizi, qirqta enagasini mening ixtiyorimga berasiz. Shularning hammasiga qora libos kiydirib, bellariga qora belbogʻ bogʻlatib, qoʻllariga qora roʻmol berasiz! — dedi.
Podshoh ayyor kampirning aytganlarini qildirib berdi. Ayyor kampir kanizak va enagalarga:
— Yigirmatang bu yonimga oʻtasan, yigirmatang bu yonimga oʻtasan, qolganing orqamdan ergashasan! Sizlar “Voy, xojam!” deb yigʻlaysizlar, men: “Voy, Orzijon qizim!” deb yigʻlayman. Shu ahvolda darvozadan chiqib, kelgan askarlar oʻrtasidan yigʻlab oʻtib ketamiz!” — dedi. Bular ayyor kampir aytganday qilib, bor ovozlari bilan hoʻngrab, baqirib yigʻlab, askarning orasidan oʻtib ketayotganda, shahzoda bularning yigʻi-sini eshitib, oʻrnidan sakrab turib, vaziriga aytdi:
— Bu nima hodisa? Orzijon oʻlibdi-da! Biz uning azasiga kelgan ekanmiz-da?! — dedi. Shunda Qambarjon shotirlarini chaqirib:
— Tezda otimning ayillarini qattiq tortib olib kelinglar! Men qabristonga borib, Orzijonning oʻlgan-oʻlmaganligini bilib kelaman! — dedi. Shotirlar darrov otni tayyorlab olib kelishdi. Qambarjon otga mindi. Ot oʻynatib, qabristonga yetib bordi. Borsa, haligi qora kiygan xotin-qizlarning hammasi qabristonni quchoqlashib yigʻlab yotibdi. Shunda Qambarjon kampirga aytdi:
— Hoy kampir! Kimingiz oʻlgan?
Kampir aytdi:
— Kanʼon podshohining qizi Orzijon bosh ogʻrigʻi kasaliga giriftor boʻlib, uch kecha-yu uch kunduz qattiq dard tortib, oʻlib qoldi. Shunga aza tutib, uch kundan beri kelib yigʻlab ketyapmiz, — dedi.
Bu gapni eshitgach, shahzodaning tarvuzi qoʻltigʻidan tushib, askarlarining oldiga xomush holda yetib bordi. Askarlarini toʻpladi va ularga aytdi:
— Orzijon oʻlgan ekan! Endi ish tugabdi. Sizlarga javob. Hammalaringiz qaytib ketaveringlar! Men qolaman. Jahongashta boʻlib, olamni kezaman. Qachon Orzijonga oʻxshagan yor topaman, undan keyin ota yurtiga qaytib boraman! — deb, kelgan askarlarni orqasiga qaytarib yubordi.
Oʻzi esa shahzodalik liboslarini tashlab, bir qalandarga bir dona dur berib, uning jandasini olib kiydi-da, qalandar taxlitiga kirib, bir goʻlahga borib, Orzijonning ishqida oh tortib, kul titib yetti yil yotdi.
Qambarjonning askarlari qaytib ketgandan keyin jodugar kampir Arshinboy oʻgʻlini podshohga olib kelib:
— Mana kuyovingiz! Endi qizingizni bunga nikohlab bering! — dedi.
Kunlarning birida Orzijon ham tush koʻrib, tushida Qambarjon bilan oʻzining avgʻon bogʻida gullar orasida sayr qilgan edi. Shundan beri uning ishqida oh urib, koʻkragini zaxga berib: “Men kasalman!” deb yotib olgan edi. Kanizaklari uning tepasidan ketmay, yelpib, uqalab turar edi. Qizining kasalligi sababli otasi uni erga bera olmas edi. Shunday qilib Orzijon ham Qambarjonning ishqi oʻtida yetti yil kuydi. Qambarjon:
“Men yetti yil qalandarlik qildim. Qalandarlik ham jonga tegdi. Endi attorlik qilayin!” deb bozorga borib, attorlik mollarini sotib olib, xurjunga solib, yelkasiga ortib, yorining ishqida yetti yil attorlik qildi. Oradan oʻn toʻrt yil oʻtdi. Malika ham Qambarjonning ishqida oʻn toʻrt yil oh urib yotdi.
Qambarjon: “Men yorning ishqida yetti yil qalandarlik qildim, yetti yil attorlik qildim. Ammo biror marta ham yor arkining tagidan oʻtmadim. Endi shu arkning tagidan oʻtayin. Uning bosgan tuproqlarini koʻzimga surayin, yorning yurgan-turgan yerlarini koʻrib, koʻzlarim quvonsin! Yorning kanizaklaridan boʻlsa, chiqib savdo qilsa, ular bilan gaplashsam, yurak oʻtim sal bosilarmikan?” deb, Orzijon arkining tagiga: “Saqich ketdi-yo! Upa ketdi-yo! Atir ketdi-yo! Ipak ketdi-yo!” deb kelib qoldi. Qambarjonning tovushi behol yotgan Orzijonning qulogʻiga yoqimli eshitilib, yuraklarini oʻynatib yubordi. Orzijon shu kuni oʻrnidan turib, chinni hovuzda choʻmilib, badanlariga mushk-anbarlarni sepib, necha alvonlarni kiyib, oʻziga jilva berib oʻtirgan edi. Shunda malika koʻchaga qarab, attorni koʻrib:
— Hoy, kanizlarim! Tushimda koʻrgan yorim, tanamdagi jonim shu attorning xuddi oʻzi. Tezda turinglar! Xazinamdan bir siqim dur olib chiqib berib, saqich, ipak olib kelinglar! —dedi.
Kanizlar durni olib, chopqillashib ark tagiga chiqib, attor otining jilovidan ushlab:
— Xojamizga saqich, irak, xina bering, — dedi. Shunda attor soʻradi:
— Sizlarning xojalaringiz kim?
Kanizlar:
— Bizning xojamiz Kanʼon podshohining qizi Orzijon degan malika-da! — dedi, shunda attor:
— Orzijon degan malikaning oʻlganiga oʻn toʻrt yil boʻldi-ku! Goʻridan qamishlar koʻkarib chiqdi-ku! —dedi. Shunda kanizlar aytdi:
— E, kalla deb qovoqni koʻtarib yurgan ekansiz-da! Malikamiz oʻn gulidan bir guli ochilib, ravogʻida oʻtiribdi. Ana, qarang! — deyishdi.
Qambarjon arkka shunday qarasa, Orzijon yori oʻn gulidan bir guli ochilib, gavhardan yasalgan olmani qoʻlida oʻynab oʻtiribdi. Qambarjon qarashi bilan Orzijon qoʻlidagi olmani shahzodaning koʻkragiga otib yubordi. Shunda shahzoda “Oh!” deb, otning tagiga yiqilib tushdi. Qizlar uning tepasida chugʻurlashib qolishdi. Shahzoda bir soatdan keyin hushiga kelib, xurjundagi attorlik mollarining hammasini qizlarning etagiga toʻkib berdi va: “Xudoga shukr! Yorim oʻlmagan ekan! Endi togʻga borayin. Kiyik tutayin. Keyin kiyikni yorimga sovgʻa qilib olib kelib, uning oʻrdasiga qoʻyib yuborayin, keyin yorimni koʻrayin!” deb otiga minib, togʻga qarab chiqib ketdi.
Malika: “Men uning ishqida oʻn toʻrt yil kuyib oʻtirgan boʻlsam! Men bilan bir yoʻla koʻrishmay, oldin kiyik olib kelay, soʻngra koʻrishaman deb togʻga chiqib ketdi! Men kiyikka zormidim?!” deb Qambarjonning orqasidan bu gʻazalni oʻqib qoldi:
Belingda davot, qalam-ay,
Qoʻlingda Kalomullo-yay.
Kitob ochib qaragin-ay,
Yorga salom bormikin-ay!
Shunda shahzoda, Orzijonning baytini eshitib, otning boshini toʻxtatib: “Iyyi! Men yorimga salom qilmabman-a! Endi men ham bir bayt aytib, koʻnglini olayin!” deb bu baytni aytdi:
Belimda davot qalam-ay,
Qoʻynimda Kalomullo-yay.
Kitob ochib qarasam-ay,
Yorga salom yoʻgʻakan-ay!
Bu gapni eshitib, malikaning qahr-u gʻazabi keldi va yoriga qarab, yana toʻrt misra bayt oʻqib:
Ovginang ov boʻlmasin-ay, yigit-ay,
Dovginang dov boʻlmasin-ay, yigit-ay.
Bir kiyikni quvlashib-ay, yigit-ay,
Sinib kelsin qoʻlginang-ay, yigit-ay, —
deb, yorini duoyibad qilib yubordi.
Shahzoda togʻning tagiga yetib borib, otining ayilini boʻshatib, togʻga haydab, oʻzi otining dumidan ushlab, togʻga chiqib ketdi. Togʻning tepasiga chiqib, otini archaning shoxiga bogʻlab, u yoq-bu yoqqa qarasa, togʻning choʻqqisida bir kiyik alanglab turibdi. Shu kiyikni ushlab olaman deb, choʻqqiga chiqib ketdi. Kiyik buni koʻrib qochdi, u kiyikni quvladi. Shunda bir toshning tepasidan sirgʻalib yiqildi. Oʻng qoʻlining bilagi sinib, pachaq-pachaq boʻlib, koʻngli ketib qoldi. Shahzodaning oti uni koʻrdi-yu, bir silkib, noʻxtani uzib, uning tepasiga yetib bordi. Egasini koʻrib, koʻzlaridan yoshini oqizib, suvlugʻini chaynab, ustida motam tutib tura berdi. Shahzoda hushiga keldi. Koʻzini ochib qarasa, oti tepasida motam tutib turibdi, oʻzining qoʻli sinib qolibdi. Shahzoda dast oʻrnidan turdi. Belidagi ikkita zarrin roʻmolini yechdi. Biri bilan qoʻlini shiralab bogʻladi. Biri bilan qoʻlini bogʻlab, boʻyniga osdi. Keyin otini yetaklab, pastga tushdi. Pastga tushib, otini minay desa, minolmaydi. Ne mashaqqatlar bilan bir katta toshning ustiga chiqib, arang otning ustiga oʻzini oldi. Yana yori ravogʻining tagiga borib, besh bayt oʻqidi:
Aytganing aytgan keldi-yoy,
Deganing degan boʻldi-yoy!
Ovginam ov boʻlmadi-yoy,
Dovginam dov boʻlmadi-yoy.
Bir kiyikni quvlashib-oy,
Sinib keldi qoʻlginam-oy.
Xonga boraymi dodga-yoy,
Bekka boraymi arzga?
Bir musofir boshimni
Kimga aytib yigʻlayin-oy?
Yorining bu nolasini eshitib, malikaning siylayi rahmi keldi. Yoriga qarasa, gulning bargiday rangi sargʻaygan, zarrin roʻmol bilan qoʻlini bogʻlab, boʻyniga solgan. Yori yarador boʻpti. Shunda Orzijon zarrin roʻmolini qoʻliga ushlab, bu ham ikki bayt oʻqidi:
Xonga bormagin dodga-yay,
Bekka bormagin arzga-yay.
Boshimda qoʻshoq roʻmol-ay,
Birini olib, bogʻlab ol-ay, —
deb, qoʻlidagi roʻmolini pastga tashlab yubordi. Shunda malikaning ishq-muhabbati joʻsh urib ketdi. Sabri chidolmay, oʻrnidan qoʻzgʻalib yetti kanizi bilan ravogʻidan pastga tushib, darvozaning biqiniga kelib, yorining ahvolini koʻrib, yuragi toʻlib, qaygʻurib, ravogʻiga chaqirib, unga dori-darmon qilishga iloj topmay:
— Siz falon hovliga boring. Unda mening bir enaxonim turadi. Shunga borib, eshigini taqillatsangiz, chiqadi:
— Nimaga chaqirding? — desa:
— Oʻgʻli yoʻqqa oʻgʻil boʻlaman, qizi yoʻqqa qiz boʻlaman! — desangiz, sizni oʻgʻil qilib oladi. Shunikida yuraverasiz. Ikkimiz shu kampir orqali aloqa qilamiz. Nima gapingiz boʻlsa, unga aytasiz, u sizning gapingizni menga kelib aytadi, mening gapimni sizga borib aytadi, — dedi.
Bu kampir oʻzi jodugar edi. Bir yeganda qirqta qoʻyning goʻshtini yeb qoʻyar edi, bir ichganda qirq mesh suvni ichar edi.
Shunda Qambarjon yori bilan xayrlashib, otini minib yoʻlga tushdi. Toq-toqiyon borib, qamchisining sopi bilan kampirning eshigini urdi. Shunda kampir:
“Eshikni kim taqillatdi?” deb oʻrnidan tura kelib, eshikni ochib qarasa, bir gʻulmonday goʻzal yigit ot ustida turibdi. Kampir Qambarjonning husn-jamolini koʻrib, behush boʻlib yiqildi. Qambarjon bu ishni koʻrib: “Endi qizigʻi chiqdi-yu! Bu kampir mendan qoʻrqib ketib agʻanab tushdi. Basharti yuragi yorilib oʻlib qolsa, ketidan oʻgʻillari chiqib, onamni oʻldirib qoʻyibsan, deb menga osilsa, unda nima boʻladi?” dedi. Keyin: “Agar qaytib ketsam nomardlik boʻladi”, deb otdan tushib qarasa, kampirning joni bor. Shunda shahzoda bir qoʻli bilan etagini ushlab, kampirni yelpidi. Kampir bir soatda hushiga keldi, koʻzini ochib, boshini koʻtarib, oʻrnidan turdi. Shahzoda yana koʻchaga chiqib, otiga minib turdi.
Shunda jodugar kampir shahzodani ot-poti bilan koʻtarib, hovliga olib kirib ketdi. Oʻzini otdan koʻtarib olib, uyiga olib kirib, sakkiz qavat koʻrpaning ustiga yotqizdi. Otini otxonaga olib kirib bogʻladi. Qambarjonning qoʻlini yechib, issiq suv bilan yuvib, necha xil dorilarni surtib, bogʻlab qoʻydi. Darrov maskayogʻdan muloyim ovqatlarni pishirib kelib, oldiga qoʻydi. Shahzoda ovqatlardan tanavvul qilib, yotib uxladi.
Kampir har kuni asr bilan shom oʻrtasida uyini berkitib chiqib ketar va Orzijonning ravogʻiga borib, u bilan suhbatlashar, tuni bilan uning oʻng biqinida yotib, erta bilan yana uyiga qaytib kelar edi. Qambarjon uyqudan uygʻondi. Kampir:
— Bolam, men mahallada yurib, bola tugʻdiradigan enachi xotinman, hozir podshoh sarkardasi xotinining toʻlgʻogʻi bor ekan. Hali kelib aytib ketgan edi. Shunga borib, xotinini tugʻdirib, erta bilan kelaman. Sen tilsim uyda yotasan. Tashqariga chiqma! Eshikda katta qopogʻon it bor. Chiqsang oʻn joningdan bir joningni qoʻymaydi: men eshikni berkitib ketaman. Erta bilan kelib ochaman, nima gaping boʻlsa, erta bilan gaplashamiz, — dedi.
Kampir shahzodani uy ichida qoldirib, malikaning oldiga ketdi.
Malika yorining ishqida kuyib, uning uchun oh urib, qirq oʻrim uzun qora sochlarini baraq-baraq qilib yozib tashlab, qirqin qizlari bilan oʻtirgan edi. Malika: “Kampir enamning daragi boʻlmayapti. Nimaga kech qoldi ekan?! Yorim omonmi? Yoki kampir tiriklayicha yutib qoʻydimi?” deb, ikki koʻzi koʻchada boʻlib turdi. Malika uzoqdan kampir enasini koʻrib:
— He ona! Tezroq keling! Yorimni angqatmay-changqatmay, yomon soʻz aytmay, parda ichida saqlayapsizmi? — dedi. Shunda kampir malikadan bu gapni eshitib, sinchalagini tishlab, toʻxtab qoldi:
— Men sening yoring ekanligini bilmabman! — dedi. Malikaning koʻngliga gʻulgʻula tushdi. — Agar bilganimda paranjimga oʻrab olib kelib, qoʻyningga solib qoʻymasmidim! Qogʻozdek gʻijimlab yotar eding! Ertalab yana olib ketar edim, — dedi kampir. Bu gapni eshitib, malika diljam boʻldi va:
— Yorimni eshikka yotqizmabsiz-da! Eshikda yotqizganingizda men yorimga shuʼlamni solib yotar edim, — dedi. Malika oppoq tong otguncha yorining hasratidan gapirib chiqdi. Kampir:
— Qoʻrqma, qizim! Yor hamma vaqt oʻzingniki, — dedi.
Endi bir kalima soʻzni shahzodadan eshiting. Qambarjon saltanat koʻrpaning ustida yotib, men yorning ishqida har qadamimda qazoga rizo boʻlib, yoʻlga chiqqanman. Endi bir itdan qoʻrqib tashqariga chiqmay oʻtiramanmi? Yakkaning yori xudo, yigit soʻzidan, yoʻlbars izidan qaytmaydi, deb borib eshikning bir qanotini koʻtarib, turumini chiqardi. Kallasini tashqariga chiqarib, “ahha”, “ahha” deb yoʻtaldi. Ammo hech yerdan itning sharpasi kelmadi. Shunda Qambarjon yalangʻoch qilichini yelkasiga qoʻyib, tashqariga chiqib qarab tursa, yorining shuʼlasi tushayotgan emish. “Bu shuʼla qayerdan kelyapti ekan? Yoki yorimning shuʼlasimikan?” dedi. Atrofni aylanib, shuʼlani topaman deb, kampir-ning avgʻon bogʻiga kirib qoldi. Avgʻon bogʻning mevalaridan yeb yurib, qoʻshni bogʻga tushdi. Bu bogʻ Orzijonning bogʻi edi: “Bu bogʻ yorimning avgʻon bogʻimikan? Yorimning avgʻon bogʻi boʻlsa, eshigini topib, turumini koʻtarib ochib, ichkari oʻrdaga kirib, yorim uyquda yotgan boʻlsa, shakar labidan bir boʻsa olaman!” dedi. Etagini turmushlab, qilichini yelkasiga qoʻyib, bogʻning eshigini topdi. Eshikning turumini koʻtarib ochdi. Ichkari oʻrdaga kirdi. Yorining ravogʻiga borib, qirq zinali ravoqqa chiqib ketdi.
Ravoqqa chiqib qarasa, yori qirq qavat adras koʻrpaning ustida bir savam paxtani tashlab qoʻygandek, hamma yoqqa shuʼla sochib yotibdi. Oʻng biqinida haligi jodugar kampir, chap biqinida qirq kanizagi qatorlashib, hammasi qator tizilishib yotibdi. Yorining yigirmata kokili chap tarafiga, yigirmata kokili oʻng tarafiga chulgʻanib yotibdi. Qambarjon asta borib yori yotgan taxtning tepasiga chiqdi. Uning oyday jamolini koʻrib, yuragi dukullab urib ketdi. Orzi-jonning yelka tarafiga qoʻlini tashlab, yuzidan bir oʻpib, tushib ketdi. Yori qattiq uyquda edi, bilmay qoldi. Qambarjon: “Xudoga shukr! Yorimning vaslidan menga bir luqma nasib boʻldi! Oʻlgan tanamga jon kirdi!” deb, sekin pastga tushdi. Eshikning turumini joyiga solib, yorining avgʻon bogʻidan kampirning bogʻiga oʻtib, kampirning uyiga kirib, eshigining turumini yana oʻz joyiga solib, oʻrniga borib yota berdi.
Vaqt subhi sodiq boʻlgan edi, malika choʻchib uygʻonib ketdi. Qarasa, labiga uchuq toshib ketibdi. Malika kampirni uygʻotdi.
— Hoy, onayi mehribon! Kechasi birov kelib yuzimdan boʻsa olib ketibdi. Shuni izlab toping! Terisini ustara bilan shilib, qalampir-tuz tiqay, — dedi. Kampir turib:
— Hoy, bolam! Arkning tagida otangning qirqta shotiri va bir qancha qul-u choʻrilari poyloqchi boʻlib yotgan boʻlsa, seni kim kelib oʻpib ketar edi! Oʻzing choʻchigandirsan! — dedi.
Shunda malika:
— Yoʻq, onajon? Meni birov kelib oʻpib ketgan. Boʻlmasa, labimga uchuq toshmas edi. Bugun kechasi eshikka qorovul qoʻying, — dedi Kampir:
— Yoningda meningdek onang yotibdi, men pashshaning kelganini bilaman, kim kelar edi? — dedi. Shunda malika:
— Erta bilan maska yogʻiga qatlama qilib, ikkita anor bilan yorimga olib boring! Yorimga oshiqona salomimni yetkazing! Agar yorim kelib oʻpib ketgan boʻlsa, roziman! Agar yorim kelmay, boʻlak bir odam oʻpgan boʻlsa, uni tutish kerak! — dedi.
Malika maska yogʻida pishirilgan toʻrtta qatlama bilan bir juft anorni kampirdan yoriga berib yubordi. Kampir qatlama bilan anorni olib borib qaraydiki, eshikning qulfi joy-joyida turibdi. Kampir qulfni ochib, ichkariga kirsa, Qambarjon qoʻyning yogʻidek kilkillab, adras koʻrpaning ustida uxlab yotibdi. Kampir:
— Hoy, bolam! Tur oʻrningdan! Yoring senga koʻpdan-koʻp salom aytdi! — dedi. Yigit oʻrnidan turib: “Yorim salomat boʻlsin!” dedi. Kampir:
— Nimaga menga siringni aytmading? — dedi. Shunda Qambarjon aytdi:
— Ena! Men yurakdagi dardimni aytguncha, siz: “Men mahallada enachi xotinman, har qancha siring boʻlsa, ertaga erta bilan aytarsan”, deb ketaverdingiz! — dedi.
Kampir Orzijon berib yuborgan taomni Qambarjonning oldiga yozib qoʻyib:
— Bu narsalarni yoring senga berib yubordi. Ol, yegin! — dedi. Yana kampir:
— Hoy, bolam! Bu kecha sen borib, yoringning yuzidan boʻsa olib keldingmi? Agar olgan boʻlsang, yoring sendan ikki dunyoda rozi ekan. Agar sen borib boʻsa olmagan boʻlsang, poyloqchi qoʻyib tutish kerak, deb aytdi, — dedi.
Shunda Qambarjon:
— Hoy onayi mehribon! Men bu shaharga musofir boʻlsam, koʻchalarning oʻng-u doʻngini bilmasam, qanday qilib malikaning oʻrdasiga borib ravogʻiga chiqa olay? — deb, borganidan tondi.
Shunda kampir:
— Hoy bolam! Sen borib oʻpmasang, kim borib oʻpadi? — dedi. Qambarjon:
— Oʻziga ishonchi, mendan boshqa yori bordur-da. Boʻlmasa unday joylarga borib, malikani oʻpib kelishga kimda had bor? — dedi. Kampir xudoni oʻrtaga solib aytdi:
— Bolam, rostingni ayt! Agar sen borib oʻpgan boʻlsang, oʻpganman degin, yoring sendan u dunyo-yu bu dunyo rozi. Agar oʻpmagan boʻlsang: “Xudo haqi, oʻpganim yoʻq?” degin, u holda poyloqchi qoʻyib ushlatamiz! — dedi.
Shunda Qambarjon:
— Endi, siz xudoni oʻrtaga qoʻyib soʻradingiz. Rostini aytsam, men borib oʻpgan edim! — dedi. Shunda kampir:
— Otangga rahmat! Sen asl oʻgʻil bola ekansan! Bunday ishlar kimning qoʻlidan keladi?! Men seni kechqurun Orzijonning oldiga olib borib qoʻyaman. Erta bilan yana olib kelaman, — dedi. Shunda Qambarjon oʻrnidan turib, kampirga qulluq qildi. Kampir:
— Endi, bolam! Sen avgʻon bogʻga kirib, to qosh qorayguncha sayr-u tomosha qilib yurgin, — dedi. Qambarjon avgʻon bogʻga kirib aylanib yurdi. Peshin haddiga borgan ediki, podshoh oʻrdasidan qirqta karnay-surnay, bolobomning ovozi kelib qoldi. Bu ovoz kampirga ham eshitildi.
Kampir oʻrnidan turib quloq solib: “Bu nima hodisa?” deb yugurib bogʻga kirdi, Qambarjonga:
— Bolam! Sen shu yerda oʻtirib turgin! Men oʻrdaga borib, xabar olib kelayin-chi, nima gap oʻzi? — dedi. Kampir endi joʻnamoqchi boʻlib turgan ediki, bir kaniz yugurib kelib:
— Hoy ona, tez yuring! Malika yigʻlab oʻtiribdi, qoʻqqisdan malikaning toʻyi boʻlib qoldi! — dedi. Shunda kampir: Podshoh qizini mendan besoʻroq erga bermas edi-ku, nima gap boʻlib qoldi?!— deb kaniz bilan birga podshohning oldiga joʻnadi.
Kampir oʻrdaga borsa, oʻrda darvozasining tomida oʻn toʻrt karnay, oʻn toʻrt surnay, oʻn toʻrt nogʻora, oʻn toʻrt bolobom chalinyapti. Hamma u yoq-bu yoqqa yugurgan, oʻrda ichi, koʻchalar supurilib, suvlar sepilgan. Hamma toʻy taraddudida. Kampir toʻppa-toʻgʻri podshohning oldiga kirib, undan:
— Nimaga karnay-surnaylar chalinyapti? — dedi.
Shunda podshoh turib aytdi:
— Qizim oʻn toʻrt yildan beri oʻzini kasallikka solib yotadi. Endi omonatni egasi talab qilyapti. Avvalo oʻgʻlingga qizimni beraman, deb kampirga tilimdan xat berib qoʻyganman. Bermasam boʻlmaydi. Podshoh oʻz hukmini oʻzi buzsa: “Xudo yoʻq!” degan bilan barobar boʻladi. Shu sababli Arshinboyga Orzijonni berish uchun toʻyni boshlab yubordim. Tepada turib, toʻyni oʻtkazib, qizni oborib, uyiga qoʻndirib keling! — dedi.
Kampir bu gaplarni eshitib, hayron boʻlib, podshohning raʼyini qaytarolmay, endi bir tadorigini oʻylab topish kerak, deb podshohning koʻngli uchun:
— Xoʻp, podshohim! Orzijon qizimning toʻyini albatta bosh boʻlib oʻtkazaman, deb Orzijonning oldiga kirib ketdi. Orzijonning oldiga kirsaki, yigʻlab oʻtiribdi. Kampir kirishi bilan, uning boʻyniga osilib:
— E, onajon! Endi men yorimdan ayrilib, Arshinboynikiga ketib qolamanmi? — deb yigʻlay berdi.
Shunda kampir:
— Bolam, yigʻlama! Bir chorasini qilamiz: yoringni avgʻon bogʻga qoʻyib kelganman. Qosh qoraygan vaqtida uni boshlab kelib, oʻchoqning oldiga oʻtqazib qoʻyaman. Sen yoringga qarab bayt oʻqiysan, u senga bayt oʻqiydi. Shunda men chirogʻni oʻchirib qoʻyaman, Qambarjonni sening oldingga kirgizib yuboraman. Shunda yoring bilan gapni bitta qilasan! Men ketyapman, kechqurun uni boshlab olib kelaman, — dedi-da, kampir chiqib ketdi. Malikaning koʻngli ancha taskin topib, yorining kelishini kutib oʻtirdi.
Kampir shaboxun urib uyiga qaytib keldi. Darrov Qambarjonning oldiga chiqdi-da:
— Hoy bolam! Yoringning toʻyi boʻlib qolibdi! Seni kechqurun uning oldiga olib boraman. Toʻy bor yerga quruq borib boʻlmaydi. Podshohnikiga dasturxon qilib boray desam, uyimda hech nimam yoʻq, — dedi. Shunda Qambarjon:
— Huv anavi gʻishtni olib keling! — dedi. Kampir gʻishtni olib keldi. Shunda Qambarjon Sulaymon paygʻambarning niginini tilining tagiga tashlab: “Yo Sulaymon paygʻambar!” deb, gʻishtning ustidan bir hatlab oʻtdi. Gʻisht oltin boʻlib qoldi. Kampirga bu oltinni hadya qildi:
— Oling, ona! Bu sizga mendan tekkan shinilgʻi. Shuni ushatib, podshohnikiga dasturxon qilib boring! — dedi. Kampir xursand boʻlib, oltin gʻishtni uyiga olib kirib, sandigʻiga solib qoʻydi. Saqlab qoʻygan tanga, tillalarini olib, bozorga chiqdi. Sovgʻalar oldi. Uyiga kelib, qatlama, somsalarni pishirib, savatga solib tugdi, ustiga sovgʻa-salomlarini qoʻyib, qosh qorayganda Qambarjonni paranjisining ichiga olib, dasturxonni koʻtarib, toʻyga olib ketdi.
Qambarjonni olib borib, oʻchoqning yoniga oʻtqazib qoʻydi. Shunda qiz-u juvonlar Qambarjonning husni jamoliga termulib qolishdi. Kampir malikaning yoniga kirdi va:
— Yoringni olib kelib, oʻchoqning oldiga oʻtqazib qoʻydim, endi gaplashaver! — dedi. Malika oʻchoq tomonga qarasa, yori oʻchoq yonida bir dasta guldek boʻlib oʻtiribdi. Malika yoriga shama qildi:
Charxim bor, chambarim bor,
Mushkim bor, anbarim bor.
Orzijonning toʻyida-yay
Oʻlanchi Qambarim yoʻgʻ-ey!
Bu baytni eshitib, Qambarjonning koʻngli buzilib, yoriga javob qaytarib, shama qilib, bu ham toʻrt yoʻl bayt aytdi:
Charx kuysin, chambar kuysin,
Mushk kuysin, anbar kuysin!
Orzijonning toʻyida
Oʻlanchi Qambar oʻlsin!
Qambarjon shu baytni oʻqigan ediki, kampir oʻrnidan turdi va oʻtirganlarga ishora qilib:
— Chiroq xiralashib ketyapti. Birortalaring ham chiroq piligining uchini olishga yaramaysizlar! Oʻzim olayin deb, chiroq piligining uchini olayotgan kishi boʻlib, chiroqni oʻchirib qoʻydi. Qambarjonni Orzijonning oldiga kirgizib yubordi.
Orzijon bilan Qambarjon qorongʻida bir-birlarini topishib, egizak magʻizdek boʻlib ketishdi. Orzijon yoriga aytdi:
— Otam meni Arshinboyga beraman, dedi. U mening tengim emas. Men sizga oshiq boʻlganman. Otam Arshinboyga beraman deganda, men rozi boʻlmagan edim. Otam mening koʻnmaganimga ham qaramay unga bermoqchi boʻlgan edi, oʻzimni kasalga solib, sizning ishqingizda oʻn toʻrt yil yotdim. Endi otam zoʻrlik bilan toʻyni boshladi. Arshinboynikida mening holim nima boʻladi? Bu qanday jabr, qanday zulm? Men Arshinboyga xotin boʻlmayman! Siz qarab turaverasizmi? Meni qutqarish chorasini koʻrmaysizmi? — dedi. Shunda Qambarjon aytdi:
— E, aziz yorim! Tanamdagi jonim! Siz aslo gʻam yemang! Sizni otangizning zulmidan, Arshinboyning changalidan qutqarib olaman. Menda Hazrati Sulaymon paygʻambarning nigini bor. Niginni mendan oling. Sizni Arshinboynikiga olib ketish uchun ot keladi. Shunda niginni tilingizning tagiga tashlab, soʻngra otga minsangiz, niginning xosiyati bilan otning beli uzilib ketadi. Boshqa yangi ot keladi. Uni minsangiz, uning ham beli uzilib ketadi. Shunday qilib, ellikta otning beli uzilib ketadi, hamma hayron boʻladi. Shunda men otimni minib, attorlik qilib, aylanib yurgan boʻlaman. Shunda kampir onangiz: “Hoy oʻsha attorning oti asl tulpor koʻrinadi. Bunday ot podshohlikda yoʻq. Orzijonni oʻshandan boshqa ot koʻtara olmaydi. Attorni toʻxtatinglar. Qirq-ellik tilla berib, qizni oʻshaning otiga mindirib olib boraylik!” desin. Shunda men: “Har kimning feʼli egasiga maʼlum. Otimning feʼli oʻzimga maʼlum. Otim yomon, oldidan kelganni oldidan oladi, orqadan kelganni orqasidan oladi, yonidan kelganni yonidan oladi” deyman. Shunda yana qistashadi. Men: “Arshinboyning sagʻrisi katta kelini mening ham otimni mayib qilsinmi?” deyman. Siz bu gapimdan achchiqlanmang, doʻst-dushman oshiqligimizni bilib qolmasin! Shunda enaxonim aytsinlarki: “Hoy, bolam! Otingning feʼli oʻzingga maʼlum boʻlsa, men qoʻlimga behining gavronini olib, qiz-juvonlarni haydab, ularning qorasini koʻrsatmay turaman, sen malikaga jilovdor boʻlib borib, kelinni joyiga qoʻyib kelasan. Jilovdorlik haqingni ham beramiz!” desin. Shunda men rost koʻcha qolib, past koʻcha bilan sizni oʻz mamlakatimga olib qochaman! Endi menga ruxsat bering, men hozirligimni koʻray, siz tilla jabduqli otning kelishini kutib turing! — deb uydan chiqib ketdi.
Qambarjon yorining oldidan chiqib kampirga:
— Ish bitdi. Siz qizingizning oldiga kirib, undan gap olib, men aytganlarni qilinglar. Kalitni menga bering. Men ham uyga borib, hozirligimni qilayin! — deb, kampirdan kalitni olib, kampirning oʻrdasiga bordi. Otning ayilini qattiq qilib tortdi. Bir xurjunga turli narsalarni solib, yolgʻondakam attor boʻlib, otni minib, podshohning oʻrdasiga borib, toʻyga kelgan odamlarning orasida u yoqdan-bu yoqqa oʻtib, kettichilik qilib yura berdi. Oʻrda ichi oʻyin-kulgi, ashula ovozlari bilan toʻlgan, koʻchada tomoshabinlar benihoya koʻp edi. Hamma Arshinboynikidan kelinoyimga otlar kelishini kutar edi. Shunda birdan Arshinboynikidan qiz-u juvonlarga qirqta yasatigʻliq soyabon arava keldi. Kelinga yasatigʻliq tilla jabduqli ot keldi.
Shunda necha yuz qiz-juvon qoʻsh chirmandalar chalib, necha alvon oʻlan va yor-yorlarni aytib, kelinoyimni tilla jabduqli otning oldiga olib kelishdi. Qiz-juvonlar shovur-shuvur bilan aravalarga chiqib oʻtirishdi. Aravaga sigʻmaganlari piyoda boʻlib ergashdi. Shunda Orzijon yori bergan Sulaymon paygʻambarning niginini tilining tagiga solib: “Yo boboyi Qambar!” deb otga mindi. Otning beli mayib boʻlib, qiz otning ketiga umbaloq otib, yiqilib tushdi. Turganlar: “Dod! Kelin mayib boʻldi” deb yugurib kelib, kelinning qoʻltigʻidan koʻtarib olishdi. Yana bir ot keltirishdi. Orzijon niginni ogʻziga solib otga mindi. Bu otning ham beli nobud boʻldi. Ketma-ket ikkam ellik otning beli nobud boʻldi. Bu ahvol hammani hayron qoldirdi. Podshoh ham tashvishga tushdi. Endi nima qilamiz, deb turgan choqlarida boyagi jodugar kampir turib gapga kirdi:
— Hoy, kalla deb qovoqni kiygan sarkardalar! Shuncha ot nobud boʻlib ketdimi? Hech qaysing ot bilmas ekansan. Huv anovi attorning otini koʻrdizmi? Asl tulporning bolasi. Bunday ot podshohlikda yoʻq. Oʻsha attor bilan gaplashib, ellik tilla berib, otini kiraga olinglar! Malikani shu otga mindiringlar. Agar beli nobud boʻlmasa, oʻsha ot oborib qoʻyib keladi. Jilovdorlik haqini ham shu attor olsin. Agar oti nobud boʻlsa, ellik tillaga boshqa ot olsin! — dedi. Bu gap sarkardalarga maʼqul boʻlib, “attor”ni chaqirib kelishdi. Kampir attorga aytdi:
— Hoy inim! Koʻrib turibsan, shuncha ot mayib boʻldi. Sening oting asl tulporning bolasi ekan. Ellik tilla kira beraylik. Kelin sening oting bilan uyiga borib olsin! — dedi. “Attor” aytdi:
— He, ona! “Itining feʼli egasiga maʼlum” degan gap bor. Otimning feʼli oʻzimga maʼlum. Otim oldidan kelganni oldidan, ketidan kelganni ketidan, yonidan kelganni yonidan oladi. Arshinboyning sagʻrisi katta kelini otimni minib, belini mayib qilib qoʻysinmi? — dedi.
Shunda kampir aytdi:
— Jon inim, ellik tillani olgin, xoʻp degin. Savob boʻladi. Agar oting nobud boʻlsa, shu ellik tillaga ot sotib olasan, agar nobud boʻlmasa, kelinning yonida jilovdor boʻlib borasan, jilovdorligingga bitta boʻrdoqi qoʻy olasan! Axir sen ham pul topaman deb kettichilik qilib yuribsan-da! — dedi. “Attor” rozi boʻldi. Shunda kampir:
— Endi otdan tush, otni yasataylik! — dedi. Attor otdan tushdi.
Ustidagi abzallarini olib qoʻyib, tilla jabduqlarni urib, tepasiga mamlakat xirojiga arziydigan zarvaraqlarni urib, otni yasatishib, kelinposhshoning oldiga olib kelib, koʻndalang qilib qoʻyishdi. Shunda kelinposhsho tilining tagidagi niginni olib, sinchalogʻiga soldi va chap qoʻli bilan egarning qoshidan, oʻng qoʻli bilan egarning qoptolidan tutib: “Yo Sulaymon paygʻambar!” deb otga mingan edi, ot suvlugʻini chaynab, bitta gʻishtning ustida oʻynab turdi. Shunda jami sarkardalar, donolar va tomoshabinlar otga tan berib, tahsin-ofarin aytishdi.
Attor otning jilovidan ushlab joʻnadi. Kampir aytdi:
— Aravalar keyinroq joʻnasin, qiz-juvonlar yor-yoridan, chirmandalarning tovushidan ot choʻchimasin! —deb, to kelinning qorasi koʻrinmay ketguncha aravalarni va odamlarni oʻtkazmay turdi. Ularning qorasi koʻrinmay ketgandan keyin aravalar, piyoda tomoshachilar shovqin-suron bilan yoʻlga tushdi. Kampir qoʻliga behining uzun gavronini olib, sekin yur deb odamlarni sekinlatib keldi. Qambarjon otni tez yetaklab ketdi. Yoʻlda yoriga gap gapirsa, u javob qaytarmaydi. U yerini ushlaydi, bu yerini ushlaydi — gapirmaydi. “Nozik oyogʻingizni uzangi ogʻritdimi?” deydi, gapirmaydi! “Hilva qoʻllaringizni qamchi qavartirdimi?” desayam, gapirmaydi; “Alifdek qomatingizni egar ogʻritdimi?” desayam gapirmaydi. Shunda yori gapirmaganidan Qambarjonning dardi oʻn hissa oshdi.
Shu payt ot uch koʻchaning oldidan chiqib qoldi. Shunda Qambarjon oʻng oyogʻining shilp-shilp etganini sezib, oyogʻini kavushidan chiqarib qarasa, ichi toʻla qon. U yoriga jilovdor boʻlib, yoriga gapirib kelayotganida ot uning oyogʻini bosaveribdi, yorning shaydosi boʻlib, oyogʻi ezilganini sezmabdi. Kavushlar qonga toʻlibdi. Shunda Qambarjon yorning rahmi kelarmikin deb, toʻrt-besh bayt oʻqidi:
Oting boshi tez keldi-yoy
Etib oyogʻim bosdi-yoy.
Etib oyogʻim bosganda
Sarpoyam toʻldi qonga-yoy.
Xonga boraymi dodga-yoy
Bekka boraymi arzga!
Gul kiygan, kuloh kiygan
Menga solmagin zulm-oy.
Menga solsang zulm-oy,
Qazosiga roziman-oy.
Bu musofir boshimni-yoy
Kimga aytib yigʻlayin-oy?!
Bu nolishni eshitib Orzijon irgʻib tushib qaraydiki, yorining ikki oyogʻi laxta qonga botibdi. Malikaning siylayi rahmi kelib, boshidagi zarrin roʻmolini olib bittasida qonini artib tashladi, bittasida oyogʻini tarasha qoʻyib shiralab bogʻladi. Shunda malika aytdi:
— Eli xalqning ichida “Arshinboyning sagʻrisi katta kelini” deganingizga achchigʻim kelganidan indamadim. Dadamning yetti iqlim shahriga shu “sagʻrisi katta qiz” degan gapingiz tarqab ketadi-da! — dedi.
Shunda Qambarjon:
— Oshiq-maʼshuq ekanligimizni doʻst-dushman bilmasin deb joʻrttaga aytgan edim, — dedi. Shunda Orzijon Qambarning oyogʻi yarador boʻlganidan, otasi qizini oʻz sevganiga bermaganidan zorlanib:
Zolimning zulmi qursin-oy,
yigit-oy!
Barchani xunob ayladi.
Xonga boraymi dodga-yoy,
yorim-oy!
Bekka boraymi arzga-yoy!? —
dedi va:
— Shahzoda! Endi sizni mana bu koʻchaga yuring deyolmayman, men aytgan koʻchaga yursangiz, Arshinboy eshigining tagidan chiqib qolsangiz, zomini qiyomatga qolmayin. Oʻzingiz xohlagan koʻchangiz bilan meni olib qoching! Shunda Qambarjon otining ayilini mahkam tortib, qattiq qamchin urdi. Ot lochini tezparday qochdi. Shunda ot oʻn besh odimini bir odim qilib, oʻn besh daqiqa yurib, Arshinboy eshigining tagiga yetib borib, taqqa toʻxtab qoldi. Qambar ahvolni bilib, oʻzidan ketib, otining tagiga “shilq” etib yiqilib tushdi.
Shunda kelinning kelishini kutib turgan yigitlar kelinning yoʻliga oʻt yoqib yuborishdi. Arshinboy kelib ot ustidan kelinni koʻtarib olib, yetti qadam bosib yerga qoʻydi-yu, yigitlarning ichiga qochdi. Darrov xotin-qizlar kelib, kelinni qurshab olib, yor-yorlar aytib, arkning tepasiga olib chiqib, chimildiqning ichiga oʻtqizishdi. Shunda kelin kampirni chaqirib:
— Ona! Oʻgʻlingiz yoʻlni bilmay, bu yerga olib kelib qoʻydi. Oʻzi behush boʻlib yiqilib qoldi. Siz uning holidan xabar oling! Agar hushiga kelgan boʻlsa, aldab-suldab bu yerga olib kiring, bir-ikki misra bayt aytib, koʻnglini olay! — dedi. Kampir yigitning oldiga borib:
— Hoy, oʻgʻlim, tur oʻrningdan! Yoringning oldiga olib kiray. Bir-ikki misra bayt aytar ekan. Tinglagin, nima deyishini bilgin! — dedi. Yigit oʻrnidan turdi. Ayyor kampir bir hiyla bilan uni yorining oldiga olib kirib, oʻchoqning yoniga oʻtqazib qoʻydi. Soʻng malikaga: “Yoring keldi!” deb bildirdi. Shunda Qambarjon: “Yorim qoʻldan ketdi!” deb malikadan ilgari shoshilib, oʻziga oʻlim tilab, nola qilib, bayt oʻqib yubordi:
Charx kuysin, chambar kuysin-ay, xudo-yoy!
Mushk kuysin, anbar kuysin-oy!
Orzijonning toʻyida-yoy
Oʻlanchi Qambar oʻlsin-oy!
Balosiga sabr qildim-oy, xudo-yoy!
Qazosiga roziman-oy!
Shunda kelin: “Hurmatimni qilmay mendan ilgari bayt oʻqidi. Toʻrt misra bayt oʻqib, shahardan badarga qilib yuboray!” deb:
Koʻp qaygʻurma, qariysan,
yigit-oy!
Koʻp oh urma, horiysan-oy!
Mundan nariga borsang-oy,
Oysuluvga yetarsan-oy! —
dedi.
Kustontoniya podshohining qizi bor edi, uning oti Oysuluv edi. U bilan Orzijon yoshligida oʻrtoq boʻlib: “Agar erga tegsak, bitta erga tegamiz!” deb ahd-u paymon qilishgan edi. Orzijon Qambarjonga: “Sen oʻshanga borgin!” deb shama qildi. Shunda Qambarjonning achchigʻi kelib: “Har kim suygan oshini ichadi-da! Meni oʻrtogʻiga ravo koʻrib, shama qilyapti!” deb kampirga uyning kalitini topshirib, otini minib, togʻning oʻnguriga kirib ketdi. Qambarjon koʻp vaqt riyozat chekib, togʻlarni, koʻllarni kezib yurib, tilsim togʻga kirib qoldi. Tilsim togʻning ichida uch kun yurib, chiqib ketishga yoʻl topolmay qoldi. Shunda yorning shaʼniga bayt oʻqidi:
Bir choʻpon devona boʻldim
Chashmi mastonang koʻrib.
Koʻrmayam ishqingda kuydim
Ikki ruxsoring koʻrib.
Koʻchada qildi rasvo-yay,
yorim-ay,
Sunbuli zarkokiling-ay!
Ichga toʻlgan hasratim-ay
Kimga aytib yigʻlayin-ay!
Dod, voydod-ay,
Endi dodimga yetkin-oy!
Shu paytda bir ola kiyik paydo boʻldi. Qambarjon uni quvdi. Kiyik Qambarjonni ergashtirib, bu togʻning oʻngiridan chiqarib yubordi-da, birdan gʻoyib boʻlib ketdi.
Shunda Qambarjon oʻz musofirligiga xafa boʻlib:
…Bu musofir boshimni-yay
xudo-yay!
Kimga aytib yigʻlayin-ay?! —
deb choʻlda ot oʻynatib keta berdi. Yoʻlda kiyik otib, goʻshtini oʻt topsa, pishirib yeb, oʻt topmasa, xomligicha yeb, keta berdi. Oxirda bir sarchashmalik daryoning labiga yetib keldi. Daryoning labida bitta chinor bor edi. Chinorning soyasi uch tanob joyni olib yotar edi. Qambarjon otini chinorning shoxiga bogʻladi. Oʻzi daryoda choʻmildi. Oʻrnidan turib qarasa, Balx shahri podshosining qizi qirqta kanizi bilan tilla jomchaga qatiqlarni solib, daryoning labida bosh yuva boshlashdi. Qambarjon chinorning panasiga qochib turdi. Shunda bir kanizak koʻrdiki, bir tilla jabduqli ot chinor shoxiga bogʻlogʻliq turibdi. Kanizak malikaga qarab:
— Malikam, huv anavini qarang! Bir yasatigʻliq ot turibdi. Oti shunchalik chiroyli, egasining husni qanday ekan? — dedi.
Shunda ikkita kaniz bilan ikkita qari enaga otning egasini axtarib ketishdi. Ular chinor orqasidagi ot egasini koʻrib, qaytib kelib, malikaga uning sifatini maqtashdi.
Shunda Qambarjon: “Bular meni zulm bilan olib qolarmikin!” degan xayolga bordi. “Uch koʻchaga kelib qolibman. Shu qizlardan Kustontoniyaning yoʻli qaysi!” deb, bir soʻrab koʻray-chi, rahmi kelib, yoʻlga solib qoʻyarmikin, deb ularga qarab bayt oʻqidi:
Gul kiygan, kuloh kiygan-oy,
qizlar-oy!
Menga solmanglar zulm-oy!
Menga solsanglar zulm-oy,
Qani, qaysiykin, yoʻlim-oy?
Qambarjonning baytini eshitib, malika oʻyladi: “Bu yigit yorning ishqida chiqqan yigitga oʻxshaydi. Yo Kustontoniyadagi Oysuluvxonning oldiga ketyapti yoki boshqa bir yoqqa ketyapti. Oshiqlarga yordam qilish — savob ish. Agar Oysuluvxonning oldiga borsa, toʻrt misra bayt bilan yoʻlga solib yuboray!” deb, bayt oʻqib:
Gul kiysang, kuloh kiysang,
yigit-oy!
Senga solmasin zulm-oy!
Senga solsalar zulm-oy,
Anov koʻringan yoʻling-oy! —
dedi va qoʻli bilan ishorat qildi. Qambarjon malikaga qulluq qilib otiga minib, yoʻlga ravona boʻldi. Qambarjon shu ketganicha yetti kecha-yu yetti kunduz yurib, bir vaqt shu baytni aytdi:
Togʻ-u toshlarni kezib-ay,
xudo-yay!
Yuraklar zangor boʻldi-yay!
Bu musofir boshimni-yay,
Kimga aytib yigʻlayin-ay?
Shunda Qambarjonning qirq odimi bir odim boʻlib, Kustontoniya shahriga kirib ketdi.
Kustontoniya katta shahar boʻlib, anchagina darvozasi bor edi. Qambarjon bir darvozasidan oʻtib, ichkariga kirsa, oʻng tarafida ming tanobli bogʻ, chor atrofidagi devori toʻrdan. Bogʻda turli mevalar pishib turibdi. Bogʻning atrofida bir sarhovuz bor. Sarhovuzning atrofiga marmar tosh oʻrnatilgan. Hovuzning atrofiga toʻrt tup tilla daraxt oʻrnatilganki, tanasi zumraddan, shoxlari laʼli-yoqutdan, barglari zabarjaddan. Har qaysi tilla daraxtning shoxida tilla qafas, ichida bulbullar sayrab turibdi. Ajab bir xushxonlik bor. Qambarjon: “Shu bogʻ har kimsaning bogʻi boʻlsa, qazosiga roziman, nima qilsa qilsin!” deb, qilichi bilan toʻrni bir urib, buzib kirdi.
Qambarjon bogʻga kirib, otini bir qizil gulga bogʻlab, bogʻni tomosha qilib yurdi. Bogʻning bir tomonida olma, nok, shaftolilar; bir tomonida uzum, anjirlar pishib yotibdi. Qambarjon uzumzorga kirib, kattaqoʻrgʻon uzumidan bir bosh uzib, choʻqilab yeb oʻtirdi. Shunda bogʻdagi qushlar Qambarjonning husniga xushtor boʻlib sayrab, uning bosh, oyogʻiga qoʻnaverdi. Qambarjon oxiri charchab, shoxlari bir-biriga mingashib, kapa boʻlib qolgan gulning tagiga kirib uxlab qoldi.
Bu bogʻ Kustontoniya podshosining qizi Oysuluvning bogʻi edi. Yigit bilmasdan kirib, uxlab qolib edi. Qushlar kapa gulning tepasiga kelib, oʻz tillarida sayrashaverib, bogʻni boshlariga koʻtarishdi. Oysuluvxon qirq zinali ravogʻining tepasida bosh yuvib oʻtirgan edi. Qushlarning zavq-shavqlarga toʻlib sayragan tovushlaridan taajjublanib, kanizlariga:
— Hoy, qizlar! Avgʻon bogʻdagi qushlar bugun juda boshqacha sayrayapti-ya! Har kuni bunday sayrashmas edi! Yuringlar, avgʻon bogʻni bir sayr qilib chiqaylik-chi, nima gap ekan! —dedi. Shunda malika oʻziga oro berib, necha xil alvonlarni kiyib, qirq kokiliga shingillarni osib, qirq kanizi bilan bogʻni aylanib yurib, koʻcha tomondagi toʻrning buzilganini koʻrib achchiqlandi. Yonidagi qilichini gʻilofidan sugʻurib:
— Hoy, qizlar! Shu toʻrni buzgan odamni topinglar! Uni kallaminor qilaylik! — dedi. Shunda barcha qizlar, enagalar bogʻni qidirib ketishdi. Koʻrdilarki, bir qizil gulda tilla jabduqli chiroyli ot bogʻlogʻliq turibdi. Shunda kanizlar aytdi:
— Malikam, bu otni koʻring! Qanchali chiroyli ot! Buning egasi ham juda chiroyli boʻlsa kerak?! — deyishdi. Malika:
— Otning egasini topish kerak! — dedi. Kanizlar bogʻning ichini yetmish marta aylanib otning egasini topolmadi. Oxirida Sakinaxon degan bir kaniz gulning tagida qoʻlida yarim bosh uzum bilan toʻlpogʻday boʻlib, uxlab yotgan yigitni koʻrib qoldi. Shunda Sakinaxon borib, malikaga:
— Malikam, otning egasini topdim. Kapa gulning tagida bir savam paxta tashlab qoʻyganday uzala tushib yotibdi, qoʻlida yarim bosh uzum bor, — dedi.
Shunda malika qirqin kanizlari bilan kapa gulning oldiga keldi. Koʻrdiki, tepada qushlar sayrayapti, yigit choʻzilib yotibdi. Malika ovoz qildi:
— O, hoy toʻlpogʻim! Sen qaysi bogʻning gulisan, qaysi chamanning bulbulisan, qanday gavhar donodan bino boʻlgansan? Oʻrningdan turib, tilga kir! — dedi. Yigit uygʻonmadi. Shunda malika:
— Uygʻonmadi, qattiq chaqirmaylik! Shikastalik topmasin. Choʻchib, labiga uchuq toshmasin! — deb, shu baytni aytdi:
Gulga kel-o, gulga kel-ay!
yigit-ay!
Gulni qoʻyib, bulbulga kel-ay!
Gul tagida yotgan yigit-ay!
Tura kelib, tilga kel-ay!
Malikaning yoqimli ovozi yigitni uygʻotdi. Yigit shunday qarasa, bir malika jamoli oʻn toʻrt kunlik toʻlgan oydek, qirq kokilini har tomonga tashlab, gʻuncha labini tishlab, nozik belini ushlab, qirq kanizi bilan turibdi, necha alvon liboslar uzasida. Yigit malikaga qarasa, oy desa ogʻzi bor, shirindan shakar soʻzi bor, oʻng betida chaparasta xoli bor. Qambarjon: “Orzijon aytgan Oysuluvxon shumikan-a? Mabodo shu boʻlmagay!” deb, unga qarab shu baytni oʻqidi:
Gulni gulga urdilar-ay,
yorim-ay!
Gul tikanin terdilar-ay.
Suyub olgan yorimni-yay,
Bir nokasga berdilar-ay!
Shunda malika yigitni kapa gulning tagidan chiqardi. Uning husniga oshiq boʻlib, ravogʻiga olib chiqib, adras koʻrpaning ustiga choʻziltirib qoʻydi. Uzoq yoʻl yurib, horiganligini bildi. Shunda malika mis qozonni osib, maskadan muloyim ovqat qilib yedirdi. Qambarjonning tanasiga quvvat kirib, irgʻib oʻrnidan turib, bir gulidan oʻn guli ochilib, chordona qurib, langar toʻkib oʻtirdi. Ana endi Qambarjon Oysuluvxondan:
— Ey, goʻzal malika! Siz kimsiz? — deb soʻradi.
Shunda malika:
— Men Kustontoniya podshosining qizi Oysuluvdirman, siz Orzijon oʻrtogʻimning yori Qambarjon emasmisiz? Biz ikkalamiz bitta yigitni yor qilamiz, deb ahd qilishganmiz. Siz oʻrtogʻimning toʻlpogʻ yori boʻlsangiz, endi mening ham toʻlpogʻ yorim boʻling, — dedi. — Men tezpar qilichimni yalangʻochlab, otamning oldiga borib aytayin, ikkimizga nikoh xutbasini oʻqitsin! Soʻngra ikkovlon bir-birimizning diydorimizga toʻyishib, boshimizdan oʻtgan sarguzashtlarni qoʻzgʻashaylik! —dedi.
Qambarjon qarasa, Oysuluvxonning avzoyi boshqacha: otasi xoʻp desa-demasa, oʻziga yor qilib olib, bir dasta gulday gʻijimlab, koʻksiga tortadigan chogʻi bor. Qambarjon aytdi:
— Hoy Oysuluvxon, oppoq qiz, jonon qiz, shoshmang! Ikki tarvuz bir qoʻltiqqa sigʻadi deb eshitganmisiz? Ikki ishq bir koʻngilga sigʻmaydi. Chin oshiqman degan er koʻngil qoʻyganidan qaytmaydi. Men Orzijonni tushimda koʻrib, gʻoyibona oshiq boʻlib, ota-onamdan, yurt-elimdan kechib, uning ishqida necha yil kuyib, oxirda visoliga yetar chogʻimda uning toʻrt ogʻiz achchiq gapidan dimogʻim kuyib, majnun boʻlib chiqib ketganman. Orzijondan to roʻzi qiyomat umidimni uzmayman, undan oʻzgani demayman. Agar siz Orzijon yorimning doʻsti boʻlsangiz, mening ham doʻstimsiz. Siz Orzijon bilan bir yigitni yor tutamiz, deb ahdlashgan boʻlsangiz ham bu ahdingizdan qayting, aka-singil boʻlaylik! — dedi.
Oysuluvxon Qambarjondan bu gaplarni eshitib, hayron boʻlib turib qoldi. Es-hushini yigʻishtirib, yana bir necha soʻz qilib koʻrdi. Qambarjon unamadi. Oysuluvxon bildiki, Qambarjonning Orzijonga boʻlgan muhabbati chin muhabbat. Oysuluv oʻz ichida Qambarjonga tan berdi, oshiqlik boʻstonining aynimas guli boʻlganligi uchun unga tasanno aytdi.
— Sizday vafodor yigitga rahmat! Sizning ishqingiz aynimas ishq ekan. Boʻlmasa, qiyomatlik aka-singil boʻlaylik. Siz mening ravogʻimda, bogʻ-u rogʻimda bir necha kun yotib dam oling! — dedi.
Shundan soʻng Oysuluvxon Qambarjonni izzat-ikrom bilan tarbiyalayverdi. Oradan qirq kun oʻtdi. Qambarjon Oysuluvxonga aytdi.
— Hoy, Oysuluvxon! Men yorim Orzijon tufayli sizdek malika bilan koʻrishib, qiyomatlik aka-singil boʻlishdik. Meni qirq kun tarbiyaladingiz. Sizga ming-ming rahmat! Endi menga ruxsat bersangiz!
Oysuluvxon aytdi:
— Sizning yuragingiz Orzijonning ishq oʻti bilan doim yonib turganini bilaman. Orzijonning otasi Arshinboyga uzatgani bilan Orzijon unga xotin boʻlmaydi. Agar ketar boʻlsangiz, men ham birga boray, Orzijonni qutqarib olib, sizning ota yurtingizga olib borib, toʻy-tomoshalaringizni oʻtkazib qaytib kelayin!
Oysuluvxon otasidan ruxsat olib, yoʻl hozirligiga kirishdi.
Podshoh qiziga qirqta qul, qirqta enaga xotin, qirqta kaniz berdi, qirqta qoʻy-qoʻzi berdi, necha xachirga zari-zarvaraq yuklab berdi va qiziga:
— E, qizim, bu narsalarni Qambarjondan Orzijonga sovgʻa qilib olib boring. Ikki oshiqning boshini qovushtiring. Savobga qolasiz! — dedi. Ularga zerikkanlaringda uchirib, oʻynatib, koʻngil ochib ketasizlar deb hakkav kaptarxonasi bor soyabon arava berdi, tantana bilan xayr-maʼzur qilib joʻnatdi.
Ular xursandchilik bilan yoʻlga ravona boʻlishdi. Bular yoʻl yurdi, yoʻl yursa ham moʻl yurdi. Bir necha marohil tay qilib, oʻn toʻrt kunda Orzijonning shahriga kirib borishdi. Orzijonning bogʻdodi eshigining tagiga kelib, turnaqator boʻlib toʻxtadi. Shunda Oysuluvxon zarvaraq paranjisini yopinib, zarrin chimmatini tutib, Qambarjonga qarab:
— Men Orzijonning oldiga kirib, kelganligingizni bildiraman, siz bilan ketishga rozi qilib, devordan uning narsalarini tashlataman. Siz narsalarni olib aravaga solasiz. Orzijonning oʻzi devorga chiqib, ayri minib oʻtiradi, uni ham koʻtarib olib, aravaga oʻtqazing. Orqasidan men chiqaman, meni ham aravaga soling, soʻng tezlikda ot qoʻying! — dedi.
Oysuluvxon Orzijonning bogʻiga kirdi. Qarasa Orzijon adras koʻrpada “Voy boshim, voy qoʻlim!” deb bemor boʻlib yotibdi. Yigirma kaniz uqalab, yelpib turibdi. Orzijon bu yerga kelgandan buyon oʻzini kasalga solib yotgan edi. Arshinboy har kuni uyga boshini suqib, “Yorim darddan forigʻ boʻldimikin, forigʻ boʻlgan boʻlsa, yuzidan bir boʻsa olaymikin”, deb qarab, kirolmay chiqib ketar edi. Orzijon Oysuluvxonni koʻrib, irgʻib oʻrnidan turdi. Taxtidan tusha kelib, oʻrtogʻi bilan quchoqlashib, yigʻlashib, soʻrashdi. Shunda Orzijon Oysuluvdan:
— Hoy, oʻrtoqjon! Yorim dastingizda salomatmi? — dedi. Oysuluvxon:
— Yoringiz salomat, hozir avgʻon bogʻingiz devori tagida sizni kutyapti — dedi. Shunda Orzijon turib, kanizlariga:
— Hoy qizlar! Mening jonajon oʻrtogʻim, yorugʻ dunyoning xirojini sarf qilsa ham kelmaydigan mehmonim kelibdi. Oʻzi kelgan mehmon atoyi xudo! Tezda oshxonaga chiqib, turli-tuman taom pishiringlar! —deb hammasini chiqarib yubordi. Oysuluvxon aytdi:
— Oʻrtoqjon! Eringiz sizga mahtal boʻlib turibdi. Siz narsalaringizni tayyorlab, tezda bogʻga chiqing, narsalaringizni devordan irgʻitib, oʻzingiz ham devorga chiqing, men bu yoqdan chiqib boraman! — dedi.
Orzijon kerakli narsalarini oldi va qizlariga:
— Oʻrtogʻimga oʻz qoʻlim bilan mevalardan uzib chiqayin, — deb bogʻga kirib ketdi, boʻxchalarini devordan otdi, oʻzi ham devorga ayri mindi.
Qambarjon tugunlarni ham, yorini ham koʻtarib oldi. Oysuluvxon boʻlsa:
— Oʻrtogʻim bogʻda aylanib qoldi. Aravakashim serzarda edi. Chiqib, u-bu deb, tinchitib kelay! — deb, paranjisini yopinib, shaboxun urib, chiqib ketdi. Qambarjon buni ham olib, aravaga qoʻydi. Qambarjon otga bir qamchi urdi. Ot charchagan joyigacha chopib ketdi. Tugʻdoq degan joyga borganda ot charchab qoldi. Bular damlarini olishdi. Oysuluvxon butun voqeani bayon qilib, Qambarjonni Orzijonga topshirdi.
Keyin hammalari Qambarjonning shahriga joʻnashdi. Yetti kecha-yu yetti kunduz riyozat chekib, bir manzilga borib toʻxtashdi. Shunda Qambarjon otasiga: “Biz Orzijon, Oysuluvlar bilan falon manzilda turibmiz, darhol yoʻlga odam chiqaring”, deb xat yozdi. Otasi shodligidan olamga sigʻmay ketdi. Karnaychi, surnaychi, nogʻorachi, bolobomchi, qiziqchilarni peshvoz chiqardi. Oʻrdasiga qirq karnayni qoʻydirdi, qirq qozonni qurdirib, yurtga osh-nonni tortaverdi.
Shaharda koʻchalar, tomlar, daraxtlar odam bilan toʻlib ketdi. Ikki qizning ustidan dur-u javohir sochib, oʻrdaga olib kirishdi. Shunda Qambarjon chopqillaganicha mehribon onasining oldiga kirib ketdi. Kirsa, onasi farzandining dogʻi-hasratida yigʻlayverib, ikkala koʻzi koʻr boʻlib, bir chekkada ustunga suyanib oʻtirgan ekan. Borib onasi bilan koʻrishdi. Qambarjonning choʻntagida kiyikning oʻti bor edi. Onasining koʻziga surtgan edi, uning ikkala koʻzi yarqirab ochildi. Ona-bola bir-birining diydorini koʻrib, qayta boshdan koʻrishdi. Qambarjon onasining oldidan otasining yoniga kirib, u bilan ham quchoqlashib koʻrishdi. Ota-bola bir-biriga toʻyishmay ancha koʻrishdi. Soʻngra Qambarjon ota-onasiga Orzijon bilan Oysuluvxonni tanishtirdi: “Mana bu Orzijon keliningiz, Oysuluvjon — qiyomatlik singlim!” — dedi. Hammalari ketishib, xursand boʻlishdi.
Qirq kecha-kunduzgacha fuqarodan hech kim uyida qozon qaynatmay, podshohning toʻyidan osh-non yedi, toʻy-tomosha xursandchilik bilan tugadi. Orzijonni Qambarjonga nikohlashdi. Toʻydan keyin podshoh saltanat tojini Qambarjonga kiydirib, saltanat taxtiga mindirdi. Oysuluvxon oʻrtogʻi Orzijon bilan Qambarjonning toʻy-tomoshasini oʻtkazib, oʻz yurtiga joʻnadi. Shu bilan hammalari murod-maqsadlariga yetdi.
