Oqila qiz

Qadim zamonlarda Xivada bir xon oʻtgan ekan. Bu xon Shovot yopidan Xivaga bir ariq qazdiradigan boʻlibdi. Oʻz qoʻl ostidagi barcha odamlarni ana shu ariqni qazishga haydabdi.

Xon koʻp zolim ekan, poshshoplariga:

— Kimda-kim ishga bir daqiqa kech qolsa, qirq toziy urilsin, agar bir soat kech qolsa, dorga osilsin, bordi-yu, bir kun ishga kelmasa, bola-chaqasi bilan oʻldirilsin, — deb buyruq beribdi.

Xonning poshshoplari ham xonga oʻxshagan koʻp berahm, zolim kishilar ekan. Koʻp bechoralarni boʻlar-boʻlmasga oʻldirib, qumning ostiga koʻmib yurishar ekan. Yer qazish juda qiyin ekan, ming-minglab odamlarning bugun qazigan arigʻini ertasi qum bosib qolaverar ekan. “Qazuv qazgan — xudo yozgan” degan gapni bekorga aytmaganlar-da!

Shovot yopining boʻyidagi qishloqlardan biridagi Zuhra degan juda chiroyli bir qiz Choʻlpon degan bir yigitni yaxshi koʻrar ekan. Yigit ham qizni jon-dilidan sevar ekan. Yigit kuni bilan ogʻir mehnat qilib, kechalari qizni koʻrish uchun shu qishloqqa kelar ekan. Zuhra esa kunduzlari kitob oʻqir, gilam toʻqir ekan. Kechalari Zuhra bilan Choʻlpon soz-suhbat qurishib, bir-birlariga tikilishib, suv boʻyida oʻtirishib, qoʻshiq-lapar aytishar ekan.

Kunlardan bir kuni tong paytida yigitning uyqusi kelib, uxlab qolibdi. Uyqudan bosh koʻtarib qarasa, quyosh ancha koʻtarilib qolgan emish. Choʻlpon nima qilishini bilmay, koʻp xafa boʻlibdi. Qazuvga boray desa, — dorga osiladi, bormay desa baribir xonning jallodlari oʻzini, qavm-qarindoshlarini ham oʻldiradilar. Yigitning boshi qotib, Zuhra qizga:

— Endi mening boshim baloga qoldi. Xonning poshshoplari meni, albatta, oʻldiradi. Hey attang, yosh umrim zoye boʻldi, sendan ham ayrildim! — deb, yigʻlayveribdi. Zuhra unga tasalli berib:

— Jonim, sen xafa boʻlaverma, men seni oʻlimdan qutqaraman, — debdi-da, yigitni uyga kiritib yotqizibdi.

Otxonadan bir oq otni olib chiqib egarlabdi, otning bir yonini qoraga, bir yonini qizilga boʻyabdi. Soʻng erkakcha kiyinib, qilich-qalqonlarni olib, boshiga jigʻa taqib, otga minibdi-da, savlat bilan yoʻlga tushibdi. Qiz anhor qazuvchilarga yaqinlashganda, otiga qamchi bosibdi. Ariqning bir tomonidan ot choptirib boribdi-da, qamchisini silkitib:

— Hoy, hoy katta-kichik odamlar, eshitmadim demanglar! Zolim poshshoplarni, berahm miroblarni tutib olib, oʻldiringlar, xonning buyrugʻi shu, — deb qichqirib oʻtaveribdi. Soʻng ariqning boshqa tomonidan ot choptirib borib, yana haligiday deb jar solibdi. Poshshop va miroblarning zulmi jonlaridan oʻtib ketgan odamlar hay-haylashib, yaramas poshshoplarni, ablah miroblarni tutib olib, doʻpposlayveribdilar. Hamma yoq ur-sur, toʻpolon boʻlib ketibdi. Bir qancha zolimlar oʻldirilibdi, bitta-yarimtasi qutulib qochibdi. Ish ham toʻxtabdi.

Bu xabarni eshitgan xon dargʻazab boʻlib, darrov otlanibdi-da, askarlari bilan yetib kelibdi. Keyin pishqirib:

— Bunday buyruqni sizlarga kim aytdi? — deb soʻrabdi. Qazuvchilarning bir qismi:

— Qora ot mingan odam kelib aytdi, — desa, ikkinchi qismi:

— Qizil ot mingan, qilich-qalqon taqqan, shohona kiyingan bir yigit aytdi, — deb xabar berishibdi,

Ahmoq podsho gap nimada ekanligiga aqli yetmay, noiloj orqasiga qaytibdi. Shunday qilib, Zuhra qiz oʻz sevgan yigitini oʻlimdan saqlab qolgan ekan.