Oltmish ogʻiz yolgʻon gap

Bor ekan, yoʻq ekan, och ekan, toʻq ekan, bir podsho bor ekan. U podshoning boʻyi yetgan qizi bor ekan. Podsho jarchi qoʻyib:

— Kimda-kim oltmish ogʻiz yolgʻon gapirsa, shu hikoya bilan qizimni gapirtirsa, oʻshanga qizimni beraman, gapirtira olmasa, oʻldiraman, — debdi. Bu xabarni eshitib koʻp kishilar kelib, podshoning qizini gapirtira olmay, kallalari ketibdi. Bu mamlakatda bir kal bor ekan.

Bu kal olti oy yotib oʻylabdi. Soʻngra u oltmish ogʻiz yolgʻon gapni topibdi. Yugurib podshoning oldiga kelib:

— Podshohim, men otamning belida, onamning qornida edim, oʻsha vaqtda bobomning olti yuz oltmish oltita oti bor edi. Men otboqar edim. Kunlardan bir kuni bobomning otlaridan bittasi yoʻq boʻlib qolibdi. U boʻgʻoz edi. Koʻp axtardim. Togʻga chiqib qaradim, koʻrmadim, tepaga chiqib qaradim, topilmadi, qalpogʻimni toʻnkarib ustiga chiqib qarasam, ot oʻn ikki toshlik yoʻlga borib tugʻibdi. Qidirib ketayotganimda, yoʻlda Amudaryo uchradi. Daryo yetti qavat yaxlabdi. Oyogʻim bilan oʻtay dedim, oʻta olmadim. Qoʻlim bilan oʻtay dedim, oʻta olmadim. Boshimni qoʻyib pirillab oʻtib ketibman. Borib, baytalni topib, mindim-u, bolasini oldimga olay desam, koʻtara olmadim, bolasini mindim-u, onasini egarga oʻngarib olib keldim. Amudaryodan bir hatlab oʻtib ketdim.

Bobomning bir eshagi, bir qaldirgʻochi bor edi. Qaldirgʻochi uch kecha-yu uch kunduz uchdi. Bir baliqning dumidan qanotigacha arang yetdi. Baliqning suyagidan yogʻoch kesdik. Olib kelib bir saroy soldik. Bir yogʻida bobomning oʻzi yotadi, bir yogʻida eshagi yotadi, bir yogʻida xotin, bola-chaqasi yotadi. Bir yogʻida yoʻlovchi, oʻtadigan savdogarlar yotadi. Bir kuni bobomning eshagi oʻldi. Terisini shilib oldik. Uni usta pishirib, bichib berdi. U toʻqson juft zayfana, sakson juft mardona boʻldi. Xuddi kun koʻrmas joyidan bir juft etiklik kesdim. Usta tikib berdi. Bozorga bordim, bir pud yogʻ oldim. Yogʻni surkasam, bir toqiga arang yetdi, bir toqiga yetmadi. Bir toqi arazlab ketdi. U borib-borib, bir boynikida ikki qop tariqqa mardikor yurgan ekan. Men axtarib bordim. Meni koʻrib, u terakning tepasiga chiqib ketdi. Men chiqa olmadim. “Tushasanmi, tushmaysanmi”, deb kesak otaverib, otaverib, otgan kesagim bir-ikki botmon yerni shudgor qilib qoʻyibdi. Bu shudgor bekor ketmasin, deb tarvuz ekdim. Tarvuzlar juda yaxshi boʻldi. Bir tarvuz kichkina yeridan teshilibdi. Qoʻlimga yetti dona shamni olib, tarvuz ichiga kirib, haligi bir toq etigimni uch kun axtardim. Tarvuz ichiga qoʻshnimizning bir tuyasi ham kirib ketgan ekan, qidirib topib chiqdim.

Etigimni aldab-suldab, terakdan tushirib oldim. Boy bilan hisob-kitob qilishdik. Boy ikki qop tariq berdi. Tariqni qopga soldik — turmadi, xaltaga soldik — turmadi. Bobomdan qolgan bir yirtiq qop bor edi, shunga soldik— turdi. Uni tuyaga ortdik — koʻtara olmadi, otga ortdik—koʻtara olmadi, eshakka ortdik — koʻtara olmadi. Bobomning xoʻrozi bor edi, tariqni xoʻrozga ortdik. Xoʻroz gandiraklab-gandiraklab zoʻrgʻa olib bordi.

Ey, podshohim, hisoblab koʻring-chi, oltmish ogʻiz yolgʻon gapingiz bir yuz yigirma ogʻiz boʻldimi yoki yoʻqmi? — debdi.

Podsho hisoblasa, bir yuz yigirma ogʻiz boʻlibdi. Podsho kalga:

— Endi sen hech kim bilmaydigan hunar oʻrganib kel, agar topib kelmasang, oʻlasan, — debdi.

Kal:

— Xoʻp, — deb toʻgʻri onasining oldiga boribdi.

— Oyi, oyi, podshoning aytgan oltmish ogʻiz yolgʻon gapini qotirib keldim. Podsho menga “Kishi bilmaydigan hunar oʻrganib kelgin”, deb buyurdi. Buni qanday topaman, yaxshisi meni bir ustaga olib borib topshirsangiz. Men kishi bilmaydigan hunar oʻrganib kelmasam, boʻlmas, — debdi. Bir kuni onasi kalni bozorga olib boribdi. Bir qatlamaxoʻr bor ekan. Sandalning ichiga oyogʻini tiqib, qatlama yeb oʻtirgan ekan. Kal uni koʻrib, onasiga:

— Mening ustam shu odam ekan, shunga shogird tushaman, — debdi.

Kalning onasi:

— Usta bobo, shu bolam sizda shogird yursa, maylimi? Shuni bir hunarga oʻrgatsangiz, — debdi. Usta rozi boʻlibdi. “Qirq kundan keyin kelib, yo oʻzini, yo suyagini olib ketasiz”, debdi. Qatlamaxoʻr qirq kun mehmondorchilikka ketibdi. Bu cholning bir Baxtiqaro degan qizi bor ekan. Bu qiz kalga oshiq boʻlibdi. Kal qizni aldab:

— Men seni yaxshi koʻraman, seni olaman. Otangning hiyla-nayranglarini menga oʻrgat, — debdi. Baxtiqaro oʻrgatib qoʻyibdi. Kal juda usta boʻlib qolibdi. Bu orada bir kam qirq kun oʻtibdi. Baxtiqaro kal nomidan uning onasiga: “Ey, ona, tez keling, ertaga qatlamaxoʻr meni soʻyadi”, deb xat yozibdi. Bu xabarni eshitib, kalning onasi yetib kelibdi. U yoqdan qatlamaxoʻr ham yetib kelibdi. Kalning onasi:

— Bobojon, men oʻtin-choʻpga koʻp zoriqdim, kalni bersangiz, — debdi. Chol:

— Yoʻq, ertaga keling, — desa, onasi:

— Yoʻq, usta bobo, hozir bering, — debdi. Usta bobo sandiqni ochibdi. Kal qip-qizil xoʻrozday boʻlib sandiqdan chiqibdi. Onasi kalni olib ketibdi. Yoʻlda ketishayotsa, bir joyda odamlar xoʻroz urishtirayotgan emish. Bir kishining xoʻrozi qochibdi.

— Ona, men xoʻroz boʻlsam, meni koʻtarib qoʻltigʻingizda olib borsangiz, ming tangaga sotsangiz-da, uyga ketaversangiz, ketingizdan yetib boraman, — debdi. Onasi:

— E, qoʻy, nima qilasan, yur ketamiz, — debdi.

Kal bir dumalab ot boʻlib onasini qoʻrqitibdi. Oʻtay desa onasini oʻtkazmabdi. Onasi:

— Kal!— deb qichqiribdi. Kal:

— Ona, men qanday ekanman? — debdi. Onasi qoʻrqib:

— Ey, bolam, sen soz ekansan, xoʻroz boʻla qol, men sotib ketaqolay, — debdi. Kal xoʻroz boʻlibdi. Onasi qoʻltigʻida koʻtarib boraveribdi. Haligi xoʻrozi qochgan yigit:

— Ey, momo, xoʻrozingizni sotasizmi? — deb soʻrabdi. Kampir:

— Ming tangaga sotaman, kami yoʻq, — debdi.

Haligi yigit ming tanga berib xoʻrozni sotib olibdi. Onasi joʻnab ketibdi. Xoʻroz maydonga kiribdi. Donlab-donlab xoʻrozlar oldiga boraveribdi. Bitta xoʻroz bilan olishibdi, uni bir tepib oʻldiribdi. Ikkinchi xoʻroz bilan olishibdi, uni ham bir tepibdi, u ham oʻlibdi. Uchinchisini ham shunday qilibdi. Xoʻrozni ushlay deb, egasi borsa, u qaqillab uchib, devorning narigi yogʻiga tushibdi-yu, yana kal boʻlib ketaveribdi. Haligi odam undan:

— Hoy, kal, xoʻrozni koʻrmadingmi? —debdi. Kal:

— Bir qizil xoʻroz shu tomonga uchib oʻtdi, — debdi. Kal onasiga yetib olibdi.

— Ey, ona, erta bozor kuni men bir boʻtaloq tuya boʻlaman, bozorga olib chiqib soting, bahomni oʻn ming tanga deng, lekin boshvogʻimni sotmang, — debdi. Ertasi kal bir dumalab boʻtaloq boʻlibdi.

Onasi bozorga olib boribdi, tuyaga qatlamaxoʻr xaridor boʻlibdi.

— Tuyang necha pul? — deb soʻrabdi. Kampir:

— Tuyamning bahosi oʻn ming tanga, — debdi. Qatlamaxoʻr oʻn ming tanga berib, boʻtaloqni boshvogʻi bilan yetaklab ketmoqchi boʻlibdi. Kampir boshvogʻini mahkam ushlab, “bermayman” desa, chol:

— Ayt, boshvogʻi necha pul? — debdi. U boshvogʻini ham oʻn ming tanga desa, oʻn ming tanga berib ketaveribdi. Boʻtaloq esa, onasiga qarab gapira olmay, yigʻlab boraveribdi. Qatlamaxoʻr daryo boʻyidan bir tayoq kesib olib, singuncha tuyani urib, uyiga boribdi. Uyiga yetishi bilan:

— Hoy, Baxtiqaro, xanjarimni olib kel, bir boʻtaloq olib keldim, soʻyaman, — debdi. Baxtiqaro uyiga chopib kiribdi. Xanjarni olib chiqibdi. Qiz qarasa, boʻtaloq oʻsha kal ekan. Qiz xanjarni yengiga bekitib turib:

— Ota, xanjaringizni topa olmadim, yoʻq ekan, — debdi. Shunda chol:

— Bu yoqqa kel, tuyani ushlab tur, men oʻzim uydan topib chiqaman, — debdi. Qizi kelib tuyani ushlab turibdi. Qiz xanjar bilan boʻtaloqning boʻyniidagi ipni kesib yuboribdi. Qiz:

— Ota, tuyangiz qochdi, — debdi, kal koʻchaga chiqib, bir agʻanab kaptar boʻlib uchib ketibdi. Qatlamaxoʻr qush boʻlib uning ketidan quvlab ketibdi. Kal borib podshoning chekkasida bir dasta gul boʻlib ochilib tura beribdi.

Qatlamaxoʻr borib, podshoning oldida shoir boʻlib, doʻmbira chertib, doston oʻqib, oʻtira beribdi. Podsho erib ketib shoirga:

— Ey, shoir, tila tilagingni, beraman, — debdi. Shoir:

— Men tilasam, chakkanggizdagi gulni bersangiz, — debdi. Podsho gulni olib bir iskab ”xushboʻy gul ekan” deb uyidagi yetimini chaqiribdi.

— Ma, bu gulni shoir boboga eltib ber, bitta iskab bersin, — debdi.

Podshoning yetimi gulni podshoning qiziga beribdi. Ular iskab koʻrsa juda ham xushboʻy ekan. U:

— Bu gulni bermaymiz, bu yaxshi gul ekan, — debdi. Podshoning yetimi shoirga:

— Bibim bermadilar, — debdi. Podsho:

— Ayt, bersin! — debdi. Yetim gulni shoirga keltirib beribdi.

Shoir qoʻlini uzatib, gulni olayotganda, gul tariq boʻlib sochilib ketibdi. Qatlamaxoʻr joʻjalik tovuq boʻlib terib yeyaveribdi. Ikki dona tariq podsho kavushining patagi tagiga kirib qolibdi. Bittasi shaqal, bittasi kalxat boʻlibdi. Tovuqni shaqal, joʻjani kalxat yeb qoʻyibdi.

Kal:

— Assalomu alaykum, podshohim, mana buni kishi bilmas hunar deydilar. Endi qizingizni berasizmi? — debdi. Shunda podsho qirq-kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib, qizini kalga beribdi. Kal murod-maqsadiga yetibdi.