Navroʻz qaroqchi

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan. Navroʻz qaroqchi degan bir oʻgʻri bor ekan. Navroʻz qaroqchi oʻgʻrilikka shunday berilib ketgan ekanki, agar biror kecha, biron bir narsani oʻgʻirlay olmay qolsa qoʻshnisining kosovini ugʻirlab chiqar ekan. Qanchalik oʻgʻrilik qilmasin, baribir qorni nonga toʻymas ekan, chanqovi choyga qonmas ekan. Uning bir oʻqimishli mulla qoʻshnisi boʻlib, har kuni yegani palov, kiygani atlasu kimxob ekan. Kunlardan bir kuni:

— Men shunchalik oʻgʻrilik qilamanu hamma vaqt bir qoshiq yovgʻonga zorman. Qoʻshnim boʻlsa har kuni palov yeydi. Endi shu domlani oʻldirmasam boʻlmaydi, — deb Navroʻz qaroqchi qoʻshnisinikiga chiqibdi. Uyga kirsa, qoʻshnisi qozondan palovni suzayotgan ekan.

— E, keling qoʻshni, — debdi mulla, — qani, toʻrga marhamat.— Navroʻz toʻrga oʻtibdi. Oshny birgalashib yoyishibdi. Soʻng Navroʻz qoʻshnisiga:

— Men shuncha oʻgʻrilik qilamanu, ammo sizday har kuni palov yeya olmayman. Sizning topishingiz oz boʻlsa ham har kecha qozonda oshingiz qaynaydi. Ust-boshingiz but. Shuning sababini aytib bersangiz, — debdi.

Shunda mulla:

— Uyingizga borib xotiningizga ayting, bir tandir kulcha yopib bersin. Siz kulchalarni bir xaltachaga solib to oyogʻingiz yetgan joygacha «halol non», deb yeb boravering. Kulcha tugagach yoʻlni davom ettirmang, — deb maslahat beribdi.

Navroʻz qaroqchi mullaning aytganlarini qilib, bir tandir kulcha yoptiribdi. Ularni xurjunga solib, xotini bilan xayr-maʼzur qilib yoʻlga chiqibdi. «Halol nonim», deb kulchalardan bitta-bitta olib yeb, yoʻl yuribdi, yoʻl yursa ham moʻl yuribdi. Oxiri bir yerga borib, xurjunini yelkasidan olib qarasa, kulchasi tugab qolgan emish. «Endi nima qilar ekanman», deb hayron boʻlib turgan ekan, bir chol kelib:

— Bolam, mening yerimni ishlab berolmaysizmi, haqini ikki baravar beraman, — debdi.

— Xoʻp, ishlasam ishlay qolay, — debdi Navroʻz qaroqchi.

Keyin cholning yerida bir yil ishlab beribdi, chol hosilni koʻtarib olgach, Navroʻzning qoʻliga bir nechta tanga berib yana bir yil qolib ishlasang mana uy, mana joy, bordiyu yoʻq, ishlamayman, ketaman desang ham ixtiyor oʻzingda, — debdi.

Navroʻz qaroqchi:

— Men bozorni bir aylanib kelay, undan keyin siznikida qolar yoki qolmasligimni aytaman, — debdi-da, bozorga boribdi.

Bozorni tomosha qilib yurgan ekan, oʻz shaharidan kelgan karvonlarni koʻrib qolibdi. Ularni koʻrib oʻzida yoʻq xursand boʻlib ketibdi, savdogarlar boʻlsa Navroʻzni koʻrib: «Ie, Navroʻz qaroqchi ham shu yerda ekan-ku, endi butun mollardan ayrildik», deb xavotirlanib, qoʻrqqanlaridan bezgak tutgan kishiday titrab-qaqshar emishlar. Navroʻz qaroqchi savdogarlarning oldiga borib:

— E hamshaharlar, qoʻrqmanglar, men mollaringga tegmayman, qaroqchiligimni tashlab, bir boboning yerida yil boʻyi dehqonchilik qilib, oz-moz pul orttirdim, shunga biron narsa olib bersam, oʻgʻlimga eltib bersanglar, — debdi. Oldiniga Navroʻzning gapiga «bu yolgʻon aytyapti», deb savdogarlar ishonishmabdi. Navroʻz yalinib-yolvoravergach, olib bergan narsasini oʻgʻliga eltib berishga rozi boʻlishibdi. Navroʻz qaroqchi nima olishini bilmay bozorni rosa axtaribdi. Keyin, oʻgʻlim mushukni yaxshi koʻrar edi deb bir yil ishlab topgan tangasiga bitta mushuk bolasini olib, savdogarlarga, «mana shuni oʻgʻlimga, otangdan sovgʻa, deb topshiringlar», deb tayinlabdi.

Savdogarlar mushukni olib, yoʻlga tushibdilar. Yurib-yurib, tunash uchun bir shaharda qoʻnibdilar. Bu payt shahar aholisi juda notinch ekan. Shaharda sichqon shunchalik koʻpayib ketgan ekanki, hatto kishilar oʻtirib ovqat yeya olmas ekan. Dasturxonlarning ustini ham sichqon bosib ketar ekan. Bu shaharning aholisi sichqonlarga qarshi kurashishni bilmas, mushukni esa koʻrgan emas ekanlar. Savdogarlar olib kelgan mushuk bir nafasda saroydagi sichqonlarni tutib yeb qoʻyibdi. Bu voqeani koʻrgan kishilardan biri podshoga xabar beribdi. Shunda podsho:

— Oʻsha savdogarlarni saroyga keltiringlar, — deb buyruq qilibdi. Bir daqiqa oʻtar-oʻtmasdan savdogarlar haligi mushuk bilan podsho saroyiga keltirilibdi. Mushuk bir nafasda saroydagi sichqonlarni ham yeb bitkazibdi. Buni koʻrib podsho:

— Bu sichqoner maxluqlaringni bir tuya oltinga almashtiringlar, bizning shaharimiz uchun juda kerakli ekan, — deb iltimos qilibdi.

Savdogarlar oldiniga nima qilishini bilmay boshlari qotib hayron boʻlishibdi. Rozi boʻlgani Navroʻzdan qoʻrqishibdi. Savdogarlar oʻylab-oʻylab turib, keyin «Navroʻz uchun ham bitta mushukdan bir tuya oltin afzal-da», deb, «mayli, almashtirsak almashtira qolaylik», deyishibdi. Podsho xursand boʻlib, bir tuya tillani berib, mushukni olib qolibdi.

Savdogarlar tuyadagi oltinni olib, Navroʻzning xotiniga keltirib berishibdi. Xotin oltinni olib, juda boyib ketib, dangʻillama ichki-tashqi binolar qurdiribdi.

Xotinni boyishda, imoratlar soldirishda qoʻyinglar, ikki ogʻiz gapni Navroʻz qaroqchidan eshiting:

Navroʻz qaroqchi yana bir yil mardikor ishlab, topgan tangasiga choldan ikki dona anor olibdi. Anorni olib usha bozorda yurgan ekan. Mushuk berib yuborgan savdogarlarni koʻrib qolibdi. Anorni qoʻliga olib, savdogarlar bilan birgalashib oʻz shahariga joʻnabdi. Yoʻl yurishibdi, poʻl yurishsa ham moʻl yurishibdi, oxiri bir shaharga yetib borishibdi. Tunash uchun bir karvon saroyga tushishibdi. Saroybondan:

— Shaharda nima gaplar? — deb soʻrashgan ekan, u:

— E, nimasini aytasizlar, podshohimizning yakka-yu yagona qizi oʻlim toʻshagida yotpbdi. Anor degan mevaning suvi davo emish, uni ichsa tuzalar emish. Podsho butun dunyoni aylanib chiqib, ikki-uchta anor topolmadi, — debdi.

Bu gapni eshitib Navroʻz:

— Tezda meni podshoning huzuriga olib boringlar, — debdi.

Saroybon Navroʻzni yetaklab podsho saroyiga olib boribdi. Navroʻz qoʻynidagi ikki anorni siqib, suvini bir idishga quyibdi-da, qizga ichiribdi. Birpasda podshoning qiziga qon kirib, yuziga qizil yugurib koʻzi ochilib, tili gapga kela boshlabdi.

Podsho juda xursand boʻlib, Navroʻzga bir tuya oltin berib yuboribdi. Navroʻz savdogarlar bilan yana yoʻlga tushibdi. Yurib-yurib, oxiri uyiga kelib, hovlisini taniy-olmabdi. Eski-tuski tomlari oʻrnida ichkari-tashqari qasrlar emish. Keyin bir tup tutidan tanib, uyiga kiribdi.

Uyda xotini bir yigitcha bilan uxlab yotgan emish. Men ketgandan keyin xotinim yosh bir yigit bilan turmush qilgan ekan-da, deb yonidan xanjarini sugʻuribdi:

— Hozir har ikkovining kallasini tanasidan judo qilaman, — debdi. Keyin: «Avval yaramas, biri ikki boʻlmagan bir qaroqchi eding, endi halol mehnating bilan bir oz odam boʻlding, shaytonga hayf berib, bulardan gap soʻra-chi, oʻldirish qochmas», deb oʻzicha fikr qilibdi.

Xotinini uygʻotgan ekan, bola ham uygʻonib ketib, «dada!» deb boʻyniga osila ketibdi.

Xotini gap boshlabdi:

— Siz yuborgan tuyadagi oltinlarga koʻrib turgan uylaringizni soldirdim. Ana u yerdagi xizmatkorlar, bu esa oʻgʻlimiz, — debdi.

Navroʻz qaroqchi xotinidan xursand boʻlibdi. Tuyasidagi tillalardan maslahat bergan donishmand yon qoʻshnisiga ham berib, tinch-farogʻatda yashay boshlabdi. Pul kerak boʻlib, koʻngli oʻgʻrilikni qoʻmsasa savdoga ketar emish. Savdoda yurib, koʻpni koʻrib, yaxshi-yomonni ajratib, yana yurtiga qaytarmish.