Momir bilan Somir
Bir necha yuz asrlar ilgari Turkman mamlakatida bir shoh boʻlgan ekan. Shohning ikki oʻgʻli boʻlib, birining oti Momir, ikkinchisining oti Somir ekan. Shoh har ikki oʻgʻlini ham benihoya yaxshi koʻrar va cheksiz muhabbat bilan tarbiyalar ekan. Nomdor qahramonlar har ikkisiga ham pahlavonlik mashqlarini: kamon bilan oʻq otish, shamshirbozlik qilish, gurzi bilan dushmanni urish va boshqa xil mashqlarni oʻrgatar ekanlar. Shohning oʻzi ham dunyoda oʻtgan eng zabardast pahlavonlar bilan teng kuchga ega boʻlib, koʻp-koʻp devlarni qirgan ekan. Koʻhiqof togʻining nariyogʻida omon qolgan bir qism devlar, oʻz avlodlari uchun shohdan oʻch olish yoʻllarini izlar ekanlar.
Kunlardan bir kuni devlar shohning ikki oʻgʻli borligidan xabardor boʻlib, ularning kelajakda otasi kabi pahlavon boʻlishlariga koʻzlari yetib, shoh oʻgʻillarini yoshligida oʻgʻirlab oʻz makonlarida bir necha yil tarbiya qilgandan keyin ularni oʻz otalariga qarshi otlantirib, shohdan qasd olmoqchi boʻlishibdi. Devlar shahzodalar tarbiyalanayotgan bogʻga kelishibdi. Momir bilan Somir ikkisi mashq qilayotganini koʻrib qulay fursatni qoʻldan bermasdan shahzodalarga hujum qilishibdi. Shahzodalar ham devlarga qarshilik koʻrsatishibdi. Bir necha soat jang qilganlaridan keyin devlar Somirni bandi qilib olib ketishibdi. Momir ukasiga qaraganda kattaroq va kuchliroq boʻlgani uchun devlarga oʻzini bandi qildirmay, bir necha devni oʻldirsa ham, ukasi Somirni ajratib olishga kuchi yetmabdi.
Devlar Somirni olib qochib ketibdilar. Bu voqeadan shoh xabar topib, gʻazablanib “Devlar mening bergan zarbamni unutibdilar-da”, deb mamlakatdagi butun pahlavon va lashkarlarni toʻplab, oʻgʻli Somirni topib, devlardan qasos olish uchun yoʻlga chiqibdi.
Shoh bir necha yil qidirsa ham devlarni topa olmabdi.
Devlar Somirni joylariga olib borib, oʻz tillariga oʻrgatib va oʻz yemishlaridan yedirib tarbiya qila boshlabdilar. Somir oʻn uch yoshga kiribdi, bilaklari kuchga toʻlibdi. Somir oʻsgan sari koʻzi ochilib, oʻzining devlarga oʻxshamasligiga ajablanib, oʻzini ulardan yiroq seza boshlabdi. Somir togʻlar orasida bekor sangʻib yurishdan zerikib, gʻorlardan, oʻrmonlardan bir necha yuz ayiqlar tutib kelibdi. Oldin oʻz kuchini sinamoq uchun qirq ayiqning boʻyniga ajdar yolidan qilingan arqonni boylab, uning uchini ushlab turib, ayiqlarni hayday boshlabdi. Ayiqlar oldiga tomon yurgach, Somir bir zarb bilan ularni orqaga tortibdi. Ayiqlarning kallasi uzilib yerga tushibdi. Bunga qoniqmagan Somir, yana shu zaylda yuz ayiqni yenggach, birdan besh yuz ayiqni bir tomonga qoʻyib, ikkinchi tomonda oʻzi turgan holda ayiqlarning boʻyniga solingan arqonlarning hammasini bir qoʻlida tutib, ularni oldinga haydabdi. Ayiqlar qoʻy podasidek oldinga intilganda Somir yana bir zarb bilan ularni orqaga qaytaribdi. Oʻzining bu kuchini koʻrgan Somir, oʻz-oʻzicha: minorday gavdalari bilan devlar mendan kuchli emaslar, deb oʻylabdi. Bu sirni bilish uchun hamma devlar uyquga kirganda, yarim tunda eng katta devning oldiga kirib boribdi. Uni uyqudan uygʻotibdi. Devdan savoliga javob berishni soʻrabdi. Soʻzlashib oʻtirib, dev Somirni aldamoqchi boʻlib:
— Sen oʻzimizning eng zoʻr avlodimizning oʻgʻlisan. Shuning uchun sening kuching koʻp, — debdi. Bu javobga ishonmagan Somir:
— Nima uchun mening gavdam devlarga oʻxshamaydi? — deb yana soʻrabdi.
Somirning soʻrogʻiga javob berishdan ojiz qolgan dev Somirga oʻdagʻaylabdi. Somir devning boshiga bir musht uribdi. Devning boshidagi ikki shoxi oyogʻidan chiqib, yerga bir chinor boʻyi kirib ketibdi. Ertasiga devlar shohini shoxi bilan yerga mixlab qoʻyilgan holda topib olibdilar. Ular bu ishni Somir qilganini sezishibdi. Devlardan biri:
— Shahzoda Somir oʻz otasidan ota-bobolarimizning qasosini olib berish oʻrniga, bizlardan qasdini ola boshladi. Shuning uchun endi Somirni koʻplashib oʻldirib yuborish yoki togʻning naryogʻiga olib borib adashtirib kelish kerak. Agar yana bir-ikki yil shu xilda borsa hammamizni qirib bitiradi, — debdi. Bir dev turib aytibdi:
— Somirni oʻldirib boʻlmaydi. Chunki u oldingi yili togʻdan besh yuz ayiqni tutib kelib oʻldirgan. Men Somirning besh yuz ayiqdan kuchli ekanini oʻz koʻzim bilan koʻrganman. Shuning uchun Somirni adashtirib kelishdan boshqa chora yoʻq, — debdi.
Bu maslahatni bergan devning soʻziga boshqa devlar ham qoʻshilibdi.
— Somir adashtirmoqchi boʻlganimizni sezib qolsa, hammamizni yer bilan yakson qiladi. Shuning uchun ehtiyot boʻlib, uni adashtirib yuboraylik, — debdi.
Devlar bir kuni Somirni ov qilish uchun olib chiqibdilar. Bir necha kun togʻma-togʻ yurganlaridan keyin, uni bir joyda yolgʻiz qoldirib, oʻzlari qochib ketishibdi. Somir oʻzini devlar adashtirib ketganini bilgach, qayerga borarini bilmay, togʻdan oʻziga bir gʻor topib, makon qilibdi. Kechalari gʻorda yotib, kunduzlari har turli vahshiy hayvonlarni tutib, xomligicha yeb, ayiq terilaridan kiyim kiyar ekan. Somir devlar orasida oʻsib, badani tuklar bilan oʻralib, yoshligida koʻrgan odam endi tanimaydigan tusga kiribdi.
Somir shunday yashay bersin, endi Somirning otasi shohdan eshiting. Shoh bir necha yillar jigarporasi Somirdan tiriklayin ayrilganiga xafa boʻlib yurib, oxiri Somirni esidan chiqaribdi. Kunlardan bir kun u Hind shohining bir qizi borligidan xabar topib, uni oʻzining yolgʻiz qolgan oʻgʻli shahzoda Momirga loyiq koʻrib, hind shohiga quda boʻlmoqchi boʻlib, elchi yuboribdi. Hind shohining qizi elchilarga:
— Kimki meni maydonda yengsa, shunga tegaman. Boʻlmasa shahzoda boʻlsa ham tegmayman. Agar shohning oʻgʻli shu shartni bajarsa, qarshiligim yoʻq, — debdi.
Podshoh elchilardan bu javobni eshitgach, oʻgʻli Momirga: “Qalay kuching yetarmikan?” debdi. Momir qizni yengishga soʻz beribdi. Shoh bir necha kun safar hozirliklarini koʻrib, jami lashkarini yigʻdirib Hindistonga joʻnabdi. Shoh oʻz lashkari bilan bir necha oy yoʻl yurib, bir togʻga yetibdi. Shu togʻning yonida bir necha kun dam olmoqchi boʻlib toʻxtashibdi. Biroz orom olishgach, Momir togʻga chiqib ov qilmoqchi boʻlib, otasidan ruxsat soʻrabdi. Shoh oʻgʻliga ijozat berib, yoniga toʻrtta nomdor pahlavon va yuz ellikta sirohi qoʻshib beribdi. Momir togʻlarni aylanib sherlar, yoʻlbarslar bilan olishib, ularni oʻldirib ov qilib yurganda, bir yovvoyi odamning yurganini koʻrib qolibdi. Shahzoda Momir ikki pahlavon bilan bir necha sirohini shu yovvoyi odamni tutib keltirish uchun yuboribdi. Ular “yovvoyi” odam yurgan yerga borib ayiq terisini kiygan bir odamni koʻrishibdi. Pahlavonlardan biri yovvoyi odamga:
— Shahzoda Momir sizni chaqirdi, biz bilan yuring, — deb baqiribdi. Somir pahlavonning baqirib gapirishidan xafa boʻlib indamabdi.
Pahlavon Somirning indamay turganini koʻrib:
— Haqiqiy yovvoyi odam ekan, kelinglar, hammamiz har tomondan oʻrab olib, ushlab shahzodaning oldiga olib boramiz, — debdi.
Ikki pahlavon va bir necha sirohi har tomondan Somirga yaqinlashib kela boshlabdi. Somir bu odamlarning oʻziga qasd qilayotganini koʻrib, yonida oʻsib turgan archa daraxtini ildiz-pildizi bilan koʻchirib olib ularga otibdi. Pahlavon bilan sipohilar oʻlibdi.
Shahzoda Momir yuborgan odamlari yovvoyi odam tomonidan oʻldirilganini eshitib, tezda otasi yoniga borib xabar beribdi.
Shoh, Somir turgan joyga kelib, ishongan pahlavonlarini unga qarshi jangga tushira boshlabdi.
Somir otsiz, qurol-yaroqsiz oʻrtaga tushib pahlavonlarni pisand qilmay urib, mayda-mayda qilib tashlay beribdi. To kechgacha urishibdi. Kech boʻlgach, shoh urushni toʻxtatib, davomini ertasiga qoldiribdi.
Keyin oʻz safar taxtiga chiqib oʻtirib, ”yoʻldan chiqqan balodan” koʻp xafa boʻlibdi. Shu mahalda shohning oldiga shahzoda Momir kirib:
— Men shu yovvoyi odam oldiga oʻzim borib bir gaplashib yoki ishini bir yoqliq qilib kelaman, — debdi.
Shoh oʻgʻlining gapiga oldin koʻnmasa ham keyin javob beribdi. Tong otar-otmas shahzoda Momir bir necha pahlavonlarini yoniga hamroh qilib, Somirning kulbasiga boribdi. Somir ham dushmanlarining aslahasiz kelganlarini koʻrib, shahzodani oʻz chaylasidan nariroqqa borib kutib olibdi.
Somir shahzoda Momirni va yonidagi pahlavonlarni kulbasiga taklif qilibdi. Momirning kiygan kiyimlaridan “kattaroq” odam boʻlsa kerak, deb uning tagiga yoʻlbars terisini tashlabdi.
Somirning bu idrokidan shahzoda Momir “Albatta shu mening ukam boʻlsa kerak” deb, Somirdan hol-ahvol soʻrabdi. Somir ham yarim dev tilida, yarmi Momir tushunarli tilda oʻz boshidan kechirgan voqealarni aytib beribdi. Momir Somirning boshidan kechirganlarini eshitib, oʻz ukasi Somir ekanligiga shubhasi qolmay “Dod!” deb yuboribdi. Soʻngra oʻrnidan turib: “Oʻsha sendan tiriklayin ajralib qolgan akang — Momir menman”,— deb kelib boshqatdan quchoqlashib, yigʻlab koʻrishibdi.
Shahzoda Momirning bu figʻonlarini koʻzi bilan koʻrib, dili bilan sezib turgan Somir ham oʻz jigari bilan yana qaytadan koʻrishibdi.
Ikki aka-uka qattiq quchoqlashib koʻrishganlaridan oʻz tanalaridagi qovurgʻalari chaqmoq chaqqandek qars-qurs qilib ovoz chiqaribdi.
Shahzoda Momir ukasi bilan koʻrishib boʻlgach, bir choparini shohga suyunchi olishga yuboribdi, yana bir pahlavonni shahzoda Somir uchun shohona kiyimlar keltirishga joʻnatibdi. Shoh oʻgʻlining topilganini eshitib, choparga qirq ming tilla suyunchi berib, oʻzi bir otga minib, bir necha yuz amaldorlar bilan shahzoda Somirning yoʻliga chiqibdi.
Shahzoda Momir ukasi Somirni oʻz kiyimidek bir xil tusda shohona kiyimlar kiygizib, duldul otga mingizib togʻ tarafidan shonu-shavkat bilan chiqib kelgach, shoh Somirga tomon oʻzini otib, ota bilan oʻgʻil koʻz yoshi toʻkib koʻrishibdilar.
Shunday qilib, podshoh lashkariga bir necha kun toʻy-tomosha qilib beribdi, kichik oʻgʻlining topilganiga sevinib, Hindistonga safarini davom ettiribdi.
Yoʻl yursalar ham moʻl yurib, togʻ-u toshlarni kezib, koʻl-u daryolarni kechib, Hindiston mamlakatiga yetib boribdilar.
Hind shohi ham turkman shohini izzat-u hurmatlar bilan oʻz oʻrdasiga tushirib, shahzoda Momir bilan Somirga ham yaxshi shohona uylar berib, bir necha kun turkman shohining kelganiga ziyofatlar beribdi.
Endi muddaoga kelaylik. Hind shohining qizi bilan kurashadigan kun yetib kelibdi. Maydonda ikki tarafda ikki dengizdek lashkar saf tortib turibdi.
Hind shohining qizi erkaklardek kiyingan, boshida dubulgʻa, egnida poʻlat joma, bir qoʻlida sirar, bir qoʻlida shamshir, yonida bahaybat Rustam gurzisidek gurzi, nayzalar bilan qurollangan, yuziga niqob tortgan holda maydonga kirib kelibdi. Qizning bu dabdabalarini koʻrgan eng zoʻr pahlavonlarning ham yuragi shuv etib ketibdi.
Hind shohining qizi maydonda turib:
— Qani, uzoq ellardan kelgan pahlavon yigit kelsin, maydonga chiqsin! — debdi.
Bu xitobni eshitgan shahzoda Momir, otini javlon urdirib, oʻz safidan ajralib chiqib, Hind shohi qizining barobariga borib, rasm boʻyicha bir-birlari bilan gurzilarini gurzilariga urib koʻrishibdilar. Bu ikki gurzidan chiqqan ovoz falakka yetib, dunyoga yoyilibdi.
Hind shohining qizi bilan turkman shohining oʻgʻli shahzoda Momir ikki xil maydondorlik rasmlarini ishlatib yetti kecha-yu yetti kunduz olishib, axiri otdan tushib, aslahalarini tashlab, belma-bel kurashga oʻtishibdi. Belma-bel olishib koʻrishish ham uch kun davom etibdi, shahzoda Momir charchab, hind shohining qizidan yengilishiga koʻzi yetibdi, qizga oʻzining yengilganligini bildirib, maydondan chiqibdi.
Akasining ikki lashkar oʻrtasida hind shohining qizini yenga olmay chiqqaniga shahzoda Somirning gʻazabi kelibdi. U hind shohining qiziga:
— Men ham sening maydoningni koʻrmoqchi boʻlib kelgan edim! — debdi.
Hind shohining qizi bugun dam olib, ertaga Somir bilan maydonda kurashmoqchi boʻlibdi.
Ertasiga yana maydondorlik boshlanib, Hind shohining qizi qizil liboslarga oʻralib, qizil duldul otga minib, qizil rangga boʻyalgan qurol-aslahalar bilan maydonga kirib kelibdi.
Shahzoda Somir ham duldul otini javlon urdirib Hind shohi qizining roʻparasiga boribdi, u bilan koʻrishib jang boshlabdi. Har ikkovi jangning turli xillari bilan olishibdi. Axiri jang yana yerda yakkama-yakka kurashishga oʻtibdi.
Shahzoda Somir bilan Hind shohining qizi yetti kecha-yu yetti kunduz bel ushlashibdi. Axiri sakkizinchi kuni shahzoda Somir hind shohi qizini azot koʻtarib yerga uray deganda, Hind shohi qizining yuzidagi niqobi koʻtarilib ketib, shahzoda Somirning koʻzi qizning jamoliga tushibdi. Yigit bir oh tortib, qizni sekin yerga qoʻyibdi. Hind shohining qizi Somirdan yiqilgan hisoblanibdi, kurash tamom boʻlibdi.
Hind shohining qizi oʻz saroyiga borib shahzoda Somirdan yiqilganiga va obroʻsining toʻkilganiga juda xafa boʻlibdi. Xafachilikni tarqatish yoʻllarini oʻylay-oʻylay, axiri “raqib” shahzoda Somirni tun qorongʻu boʻlgach, hech kimga sezdirmasdan borib oʻldirishga qaror qilibdi. Tun qoraygach, Hind shohining qizi Turkman shohi lashkari turgan joyga kirib, shahzoda Somirning chodirini qidirib topibdi. Eshikda turgan posbonlarga qarab behush qiladigan dori sepib yuboribdi. Ular behush boʻlib yiqilgach, poʻlat xanjarini qoʻlga ushlab, uxlab yotgan shahzoda Somirning tepasiga boribdi. Sham yorugʻi tushib turgan Somirning yuzini koʻrib, unga qasd qilgan qizning yuragi erib, hushidan ketib Somir yoniga yiqilibdi. Bir necha daqiqadan keyin oʻziga kelib, sekin oʻrnidan turib, oʻzining Turkman shohi oʻgʻli shahzoda Somirga tegishini bildiribdi.
Hind shohi qizining bu soʻzlarini eshitib, behad xursand boʻlibdi.
— Ey, xudo, men ham umrimda kuyovlik boʻlar ekanman, — debdi.
Hind shohi Turkman shohi bilan toʻy toʻgʻrisida maslahatlashibdi. Hind shohi qirq kecha-qirq kunduz toʻy-tomosha qilib shahzoda Somirga qizini beribdi. Toʻy tamom boʻlgach, Turkman shohi oʻgʻlini, kelinini va butun lashkarini olib oʻz eliga qaytib ketibdi. Mamlakatiga yoʻqolgan oʻgʻli Somirni topib kelganini va unga munosib kelin ham olib kelganini bildirib, jarchi qoʻyibdi. Yurtga qirq kun toʻy-tomosha beribdi. Katta shahzoda Momirni ham uylantirib qoʻyibdi. Bir qancha vaqtdan soʻng, shoh oʻrniga shahzoda Momirni tayinlabdi. Shunday qilib aka-uka Momir va Somir murod-maqsadlariga yetishibdi.
