Kulsa – gul, yigʻlasa – dur

Bir chol bilan kampir bor ekan. Chol daladan oʻtin terib kelib, uni sotib tirikchilik qilar ekan. Chol bilan kampirning farzandlari yoʻq ekan. Kunlardan bir kuni chol daladan oʻtin olib kelayotganda, unga Xizr yoʻliqib:

— Bolang bormi? — deb soʻrabdi.

Chol:

— Yoʻq, — debdi.

Xizr unga bir qizil olma berib:

— Yarmini oʻzing, yarmini xotining yesin! Keyin xotining qiz tugʻadi. Qizing yigʻlasa, koʻzidan gavhar toʻkiladi, kulsa, ogʻzidan ochilgan gul tushadi, yursa oyogʻi tagidan tilla sochiladi. Katta boʻlgandan keyin ozor chekadi, — debdi.

Xizr aytgandek, onadan bir qiz tugʻilibdi. Yigʻlaganida qizning koʻzidan gavhar toʻkilibdi. Uch oylik boʻlganidan keyin kulsa, ogʻzidan ochilgan gul ham toʻkilar emish. Shu gavharlarni, shu gullarni otasi bozorga olib borib sotib, uylar qurib olibdi.

Qiz oʻn besh yoshga kirganda Buxoro podshosining oʻgʻlidan sovchi chiqibdi. Unga otasi ancha vaqtgacha bermay yuribdi. Podsho zoʻrlik qilib olmoqchi boʻlibdi. Oʻtinchi oxiri qizini shahzodaga berishga majbur boʻlibdi. Lekin koʻp qalin soʻrabdi:

— Yuzta sigir, yuzta tuya, ikki yuzta ot va ming tilla bersa qizimni beraman, — debdi. Sovchilar ”Xoʻp”, deb ketishibdi.

“Bermas qizning qalini koʻp” deganday, oʻtinchi xotiniga aytibdi:

— Men ulardan koʻp qalin soʻradim, ular olib kelmaydilar.

Bir necha kun oʻtgach, oʻtinchi qizi uchun soʻragan narsalarni sovchilar olib kelibdilar. Podsho bir aravada ikki erkak, yana bir aravada ikki ayol yuboribdi. Ular bilan ikkita otliq ham bor ekan. Qiz bilan birga boradigan odam yoʻq ekan.

Ikkinchi aravadagi ikki ayolga qizni qoʻshib joʻnatibdilar. Qiz va uni olib ketayotganlar yarim yoʻlga yetganda bir quduq yonida toʻxtabdilar. Aravadan tushib dam olibdilar, qiz suv ichmoqchi boʻlibdi.

Ikki ayolning biri qiz ekan. Yonidagi onasi ekan. Xotin erkaklarni nariroqqa yuborib, “kelin qochmasin” deb, oʻzi va qizi kelin bilan birga qolibdi. Shunda suv ichib, non yemoqchi boʻlibdilar.

Qiz xotindan:

— Menga ham non bering, — deb soʻrabdi.

Xotin:

— Bir koʻzingni oʻyib bersang, bir non beraman, — debdi. Qiz hayron boʻlibdi. Indamay oʻtiribdi. Qizning qorni juda och ekan, u toqatsizlanib yana non desa, xotin avvalgi gapini qaytaribdi. Soʻngra qizga shaftoliday non berib, uning koʻzini oʻyib olibdi. Keyin qiz yana non soʻrabdi.

— Yana bir koʻzingni bersang, non beraman, — debdi xotin.

Oxirida u qizning qimmatbaho kiyimlarini yechib olib, oʻz qiziga kiygizibdi. Keyin kelinning oʻrniga qizini aravaga oʻtqazibdi, kelinni esa quduqqa itarib yuboribdi. Keyin ular yoʻlga tushib ketibdi. Podshoning uyiga ikki chaqirim qolganda, podsho bir otliqni yuborib:

— Kelinni kelgan joyida aravadan tushirib, piyoda olib keling. Oyogʻidan sochilgan tillani lashkarlar terib kelsin, — debdi.

Yasovullar podshoning aytganicha kelinni piyoda olib kelibdilar. Lekin uning oyogʻidan hech qanday tilla sochilmabdi. Podsho buni bilib juda ham xafa boʻlibdi:

— Voy, uyim kuydi, oyogʻi tagida tilla yoʻq-ku!

Kelin kelgach, uni uyga kiritibdilar. Ketidan yerga qarasalar, oyoq tagida hech narsa yoʻq emish.

Kuyov uyga kiribdi, kelinni kuldirsa, ogʻzidan gul ham sochilmabdi, yigʻlatib koʻrsa, koʻzidan gavhar ham tushmabdi.

Kuyov oʻrnidan turib otasining oldiga chiqib:

— Ey, ota, uyimiz kuydi. Siz menga “Kulsa, ogʻzidan gul sochiladi, yigʻlasa, gavhar toʻkiladi, yursa, oyoq ostidan tilla sochiladi”, degan edingiz. Men olib bergan keliningizni yigʻlatdim, kuldirdim, yurgizdim, hech narsa boʻlmadi, — debdi.

Endi ikki ogʻiz soʻzni qizdan eshiting. Bir kambagʻal yoʻlovchi quduq yonidan oʻtayotib, qiziq hodisaga duch kelibdi. Quduq oʻrnida gavhar supa paydo boʻlibdi. Quduqqa tashlab ketilgan qizning koʻzidan toʻkilgan gavhar bilan quduq toʻlib, uning ustida koʻzi oʻyilgan bir chiroyli qiz oʻtirgan emish. Yoʻlovchi chol hayron boʻlib, qizning holini soʻrabdi. Qiz boshidan oʻtganlarni aytib beribdi. Ikkisi ota-bola tutinibdi.

Qiz chol otasiga:

— Mening koʻzimdan toʻkilgan gavharlardan shu yerga bir bino soldiring, — debdi.

Chol:

— Xoʻp, — debdi. Bir paxsasini oltindan, bir paxsasini kumushdan qilib bir bino solibdi. Chol qizni qoʻyarda-qoʻymay uyiga olib ketibdi. Qiz bir necha oy cholning uyida yurgandan keyin, bir kuni kulibdi, uning ogʻzidan ochilgan gul tushibdi. Otasi juda ham sevinibdi:

Qiz:

— Ota, shu gulni podshoning darvozasiga olib boring, gulning bahosini soʻrashsa, bahosi ikki oʻyilgan koʻz deb ayting, — debdi. Chol podshoning darvozasi yoniga borib oʻtiribdi. Darvoza oldidagi xizmatchilar podshoning oldiga kirib:

— Bir kishi gul olib kelib oʻtiribdi, — debdilar.

Podsho gulni oldirib kelib, keliniga berib yuboribdi-da, choldan bahosini soʻrabdi, shunda chol:

— Gulning bahosi oʻyib olingan ikki koʻz, — debdi.

Buni eshitgan podsho ichkariga kirib kelinga aytibdi. Kelin qutida turgan ikki koʻzni olib:

— Bizga buning nima keragi bor? Mana, berib yubora qoling, — debdi-da, onasidan soʻramay berib yuboribdi. Haligi chol sevinib koʻzlarni olib ketibdi. Olib borib qiziga beribdi.

Qiz quvonib:

— Ota, siz eshikka chiqib turing, eshikni mahkam yopib qoʻying, — debdi.

Eshik yopilib, uyda yolgʻiz qizning oʻzi qolganda, tuynukdan bir koʻk kaptar uchib kirib bir silkinibdi-da, odam suratiga kiribdi. U qizning koʻzini oʻz oʻrniga qoʻyibdi va bir dumalab kaptar holiga kelib uchib ketibdi. Shundan keyin qizning koʻzi butunlay ochilib ketibdi. Sevinchidan qiz qichqirib yuboribdi. Qizning ota-onasi ham uyga kirib sevinibdilar. Oradan bir oy oʻtgach, qiz ertalab oʻlib, kechqurun tiriladigan boʻlib qolibdi.

Endi ikki ogʻiz soʻzni podshonikidan eshiting. Qizning onasi yangi gulni koʻrib qolibdi.

Qiziga:

— Gulni qayerdan olding? — debdi.

— Gulni ikki oʻyilgan koʻzga alishtirib oldim, — deb javob beribdi qiz.

— Ie, boʻlmasa, quduqdagi qiz oʻlmagan ekan-da, bu gul oʻshaniki. Endi sen ham oʻlasan, men ham oʻlaman, — debdi onasi. Keyin u qizini qargʻab, chiqib ketibdi. Kampir folbinnikiga borib, fol ochtiribdi:

— Daryoning ichida bir oltin baliq bor. Baliqning ichida buloqi bor. Oʻsha buloqini topib olsang, quduqda qolgan qizning jonini olgan boʻlasan, — debdi.

Kampir podsho saroyiga kelib, kuyovini bir chetga chaqiribdi:

— Xotiningiz homilador, baliqqa boshi qorongʻi. Daryoning ichida bir oltin baliq bor, shuni tutib bering! — debdi.

Shahzoda navkarlariga buyurib, daryoning suvini oldirib, uning ichidagi katta oltin baliqni tuttirib kelibdi. Kampir uning ichidan buloqini topib olibdi.

Podshoning kelini buloqini burniga taqibdi. Kelin kunduzi buloqini taqqanda, quduqda qolgan oʻtinchining qizi oʻlibdi, kechqurun burnidan buloqini olib qoʻyganda tirilibdi. Shunday ahvolda bir qancha vaqt oʻtibdi. Oʻtinchining qizi bu holga chiday olmay xafa boʻlib tilladan solingan uyga borib yotibdi.

Kunlardan bir kun shahzoda ov ovlab yurib, shu atrofga kelib qolibdi. Uning uchirgan qushi bir quyonni quvlab kelib, tilla binoning ustiga qoʻnibdi. Shahzoda oʻsha yerda nima bor ekan, qushim borib qoʻndi, deb qarasa, bir tilla imorat ekan. Uning ichiga kirishga qoʻrqibdi, yonidagi yigitga:

— Sen kir, bunda nima gap ekan? —debdi.

Yoʻldoshi kirib, qoʻrqib qaytib chiqibdi. Keyin shahzodaning oʻzi kiribdi. Kirsa, bir chiroyli qiz hushsiz boʻlib yotganmish. Shahzoda uning yonida qizning kelishgan qaddi-qomatiga mahliyo boʻlib oʻtiribdi. Shu holda kech boʻlganini bilmay qolibdi. Kech boʻlishi bilanoq, qiz birdan aksirib oʻrnidan turibdi. U yigitni koʻrib:

— Siz kimsiz? — debdi.

Yigit ham qizga:

— Siz kimsiz, bu yerda nima qilib yotibsiz? — debdi.

Qiz yigitga boshidan oʻtganlarini birma-bir soʻzlab beribdi. Shahzoda qizning voqeasini eshitib boʻlgandan keyin birdan:

— Voy, jonim, sen menga unashtirilgan qiz ekansan-ku! Men sening dardingda kuyib yurgan edim. Sen aytgan podsho mening otam boʻladi, — debdi.

Shahzoda qizdan:

— Nima qilsam sen tuzalasan? — deb soʻrabdi.

— Mening jonim daryodagi bir baliq ichidagi buloqida edi. U baliqni siz tuttirganingizdan keyin xotiningiz ichini yordirib buloqini olgan. Shu buloqini xotiningiz kunduzi taqqanda men hushsiz boʻlib qolaman, oʻlik suratida yotaman, kechqurun burnidan olib qoʻyganda oʻzimga kelib tirilaman. U buloqini hozir olib qoʻydi. Men oʻzimga keldim. Oʻsha buloqini olib kelib bersangiz, men tuzalib ketaman, — debdi.

Yigit sevinib:

— Buloqini olib kelaman, — deb oʻrnidan turibdi. U otiga minib toʻgʻri uyiga boribdi. Uyiga kirib tokchadagi buloqini olibdi. Xotiniga aytmasdan, yana orqasiga qaytib kelib qizga topshiribdi. Tong otibdi, lekin qiz kundagidek bugun hushidan ketmabdi. U butunlay sogʻayib qolibdi.

Shahzoda qizni oʻzi bilan birga olib ketibdi. U qirq kecha-qirq kunduz toʻy-tomosha berib qizga uylanibdi.

Kampir bilan uning qizini otning dumiga bogʻlab, qirq chaqirim uzoqlikdagi changalzorga yuboribdi.

Qiz bilan yigit murod-maqsadiga yetibdi.