Kambagʻal qurandoz

Bir podsho bor ekan, uning bittayu bitta oʻgʻli bor ekan. U yoshligidai birovga qoʻshilmas, hech kim bilan gaplashmas ekan. Katta boʻlib, balogʻatga yetgach, yosh yigitlar bilan dalayu dashtga chiqib, ov qilib yuradigan boʻlibdi. Kunlardan bir kun podsho toʻrt yuz qurandozni chaqirib, ularga shunday debdi:

— Oʻgʻlimning taqdirini koʻringlar-chi, qanday ekan? Qurandozlar kitob koʻrib qurʼa tashlabdilar. Qancha qurʼa tashlasalar ham hech narsa chiqmabdi. Podshoga:

— Qurʼa chiqmadi, — deb xabar beribdilar. Podshoning gʻazabi kelib:

— Men shuncha yillardan beri sizlarga non, osh, kiyim-kechak, pul bersamu, bittayu bitta oʻgʻlimning taqdiriii topolmasalaring! Qirq kun muhlat, topsalaring topganlaring, topmasalaring boshlaring oʻlimda, mollaring talonda, — debdi.

Qurandozlar kecha-kunduz kitob koʻrib, shahzodaniig taqdirini bilolmabdilar. Qirq kun ham oʻtay deb qolibdi. Tong otsa, qirq kun boʻlar ekan. Yana barcha qurandozlar yigʻilib maslahatlashibdilar: «Qani, yana bir kitob koʻraylik-chi, zora shahzodaning taqdiri chiqib qolsa», deb xoʻp urinishibdi, lekin qurʼaga hech narsa chiqmabdi.

Endi gapni boshqa yoqdan eshiting:

Uzoq bir shaharda bir kambagʻal qurandoz bor ekan. U yurib-yurib shu shaharga kelib qolibdi. Toʻrt yuz qurandozning daragini eshitib, ularning yoniga kelibdi. Qarasa qurandozlar yigʻlar emish.

U soʻrabdi:

— Yigʻlashingizning boisi nima?

Ular aytibdi:

— Yigʻlashimizning boisi podsho bizlarga gʻazab qilgan. Shuncha qurandoz boʻlib bitta shahzodaning taqdirini bilolmadik. Tong otsa podsho bizlarni oʻldiradi, molimizni talon qiladi, shu sababdan figʻonimiz chiqib oʻtiribmiz.

Shunda gʻarib, kambagʻal qurandoz ularga:

— Menda ham bitta kichkinagina qurʼa bor. Shuni bir koʻrsam, mumkinmi? — deb soʻrabdi. Qurandozlar sevinib:

— Yaxshi boʻlardi, — debdilar. Kambagʻal qurandoz qurʼani ochib koʻrib:

— Uning taqdiri podsho qizidan ekan. Podshoning oʻgʻliga Mashriqdagi podsho qizining taqdiri tushgan ekan, — debdi. Qurandozlar maslahatlashib: «Ertaga ertalab podshoning oldiga boramiz. Podsho: «Qani topib keldilaringmi?»—desa: «Topib keldik, mana shu kishi javob beradi, deymiz», deyishibdi. Kambagʻal qurandoz ham rozi boʻlib:

— Meni koʻrsata beringlar, — debdi.

Ertasi erta bilan podshoning oldiga borishibdi. Salom-alikdan keyin podsho:

— Qani topdilaringizmi? — deb soʻrabdi.

— Topdik, taqsir, mana shu odam javob beradi, — deyishibdi.

Podsho kambagʻal qurandozga qarab:

— Siz javob berasizmi? — deb soʻrabdi. Qurandoz:

— Xoʻp, men javob beraman, mendan soʻrang! — debdi. Podsho:

— Mening bittayu bitta oʻgʻlim bor, shu balogʻatga yetdi. Shuning taqdiri qayerda ekan? Shuni bilmay hayron boʻlib turibmiz, — debdi.

Kambagʻal qurandoz:

— Siz Magʻribdagi podsho ekansiz. Sizning oʻgʻlingizga Mashriqdagi podsho qizining taqdiri tushgan, — debdi. Podshoning achchigʻi kelib:

— Bitta odamning umri yetib borganda yetmishga, saksonga, yuzga borar ekan. Mashriq bilan Magʻribning orasi besh yuz yillik yoʻl boʻlsa, endi nainki, men Magʻribning podshosi boʻlsamu, mening oʻgʻlimga oʻsha Mashriq podshosi qizining taqdiri tushadimi?! Sen buni xato gapirding! Jallod! — debdi.

Ikki jallod paydo boʻlibdi. Podsho kambagʻal qurandozni koʻrsatib: — Buni olib borib oʻldir! — deb buyuribdi.

Podshoning dono oʻng qoʻl vaziri bor ekan. U oʻrnidan turib:

— Shu kishining umrini bir soat tiladim, besh-olti ogʻiz gapirsin, — debdi.

Podsho:

— Mayli, gapira qolsin, — debdi.

Dono vazir kambagʻal qurandozga qarab:

— Aytganingiz necha yilda mavjud boʻladi, — debdi. Qurandoz qurʼaga qarab:

— Kechiksa besh yil, boʻlmasa toʻrt yil, shu yillar oʻrtasida mavjud boʻladi, — debdi.

Vazir podshoga qarab:

— Buni zindonga solaylik, toʻrt yil, besh yil hech narsa emas, oʻtib ketadi. Aytgani boʻlmasa oʻldiraylik, — debdi. Kambagʻal qurandozni zindonga solishibdi.

Endi u zindonda turaversin. Gapni boshqa yoqdan eshiting. Podshoning oʻgʻli ikki yuz yigiti bilan ovini ovlab, dovini dovlab, tomosha qilib yurgan ekan. Kunlardan bir kun bir togʻning tagiga borib, oʻsha yerda yotib qelishibdi. Hamma uxlab qolibdi. Shaxzodaning uyqusi kelmabdi. Bir chetroqda oʻt qalab, gulxay yoqib oʻtiribdi, yarim kecha boʻlibdi, yuqoriga qarasa, togʻning ichidan mashʼal singari yorugʻ chiqib, togʻning damonasiga urib turgan emish. Shahzoda taajjublanib, oʻrnidan turibdi, otiga minibdi, yuqoriga qarab yoʻl olibdi. Borib yorugʻ chiqayotgan tarafga qarasa, juda baland togʻ ekan. Yorugʻlik togʻning pastida ham emas, yuqorisida ham emas, qoq oʻrtasida bir tandirning ogʻziday teshikdan chiqib turgan ekan. Oʻsha tomonga boraveribdi, qancha yursa ham yorugʻlik chiqib turgan teshik yoniga yetolmabdi. Tong otibdi. Shahzoda qaytib askarlarini ergashtirib, kechasi yorugʻlik chiqqan yerga olib boribdi. Qarashsa pastdan chiqishning iloji yoʻq emish. Podshoning oʻgʻli askarlardan:

— Togʻning tepasiga olib chiqadigan yoʻlni biladigan odam bormi? — deb soʻrabdi. Bir odam:

— Men koʻrganman, — debdi. U shahzoda va yigitlarni togʻning tepasiga olib chiqibdi. Kechasi yorugʻ chiqib turgan teshikka qarasalar, teshik juda chuqur ekan. Ular ot arqonlari va tizginlarini yigʻishibdi-da, hammasini bir-biriga ulab, bir odamning belidan boylab teshikka tushirishibdi. Bu odam oxiriga yetolmabdi. Uni tortib olishibdi. Yana boshqasini tushirishibdi, u ham yeta olmabdi. Yana boshqasini tushirishibdi, u ham yetolmabdi. Shunday qilib, ikki yuz odamning hammasini ham tushirib koʻrishibdi, hech qaysisiga ham biror narsa roʻpara kelmabdi. Hech biri uning poyonini bilolmabdi. Shahzoda:

— Butun otning dumini oʻzagidan pastini kesib kelinglar, — deb buyuribdi. Hamma otning dumini kesib kelishibdi. Bir yoʻgʻon argamchi qilib, eshibdilar. Shahzoda argʻamchini beliga bogʻlabdi. Yigitlarga qarab:

— Meni tushiringlgr, — debdi.

Yigitlar shahzodani chuqurga tushira boshlashibdi, Sekin-sekin, borib-borib, haligi argʻamchi ham tamom boʻlibdi-yu shahzoda ham teshikning boshiga yetibdi. Mundogʻ qarasa, bir narsa u yoqdan-bu yoqqa yurib turganmish. U shahzodaga yaqin kelmasmish. Shahzoda bir iloj qilib uni mahkam ushlab olibdi. Qarasa bir qiz ekan, uni choponiga oʻrab, qoʻyniga solib argʻamchini qimirlatibdi. Argʻamchining uchini tutib turgan yigitlar tortib olishibdi. Shahzoda qizni qoʻyniga solganicha otga minib keta beribdi. Oʻrdaga yetibdi. Ichkaridagi bir enagaga: «Buni parvarish qilinglar», debdi. Enagalar uni bir qorongʻi uyga olib kirib qarashsa, u shunaqangi chiroyli ekanki, qorongʻi uyni yorugʻ qilib yuboribdi. Uni parvarish qilibdilar. U bir necha vaqt oʻtgach, gapiradigan boʻlibdi. Odamga elikib qolibdi, unga yaxshi libos — atlas-kimxoblar kiygizishibdi. Kuniga bir yashar oʻsib, kundan-kunga chiroyi osha boribdi. Shahzoda kunlardan bir kun qiz turgan xonaga kirganda unga koʻzi tushib, oshiq boʻlib qolibdi. Bu vaqtda podsho oʻgʻlini uylantirish toʻgʻrisida oʻrdadagilar bilan maslahat qilar ekan. Bu maslahat shahzodaning qulogʻiga yetibdi. Podsho bir kishini yuborib: «Oʻgʻlimdan soʻrab kel, kimni olarkin!» debdi.

Borgan kishiga shahzoda:

— Men boshqa yoqdan xotin olmayman, oʻzimning ovdan olib kelgan sayitim bor, shuni olaman, — deb javob beribdi.

Podsho oʻgʻlining javobini eshitib, bir necha kun karnay-surnay chaldirib, tomoshalar qildirib, yurtga qancha nonu oshlar berdirib, toʻy qilibdi. Oʻgʻlini uylantiribdi.

Shahzoda va qiz besh-oʻn kun eru xotin boʻlib yurishibdi. Bir kun kechasi shahzoda gapga kirib:

— Siz qayerdan kelgan edingiz, u yerga kim sizni olib borib qoʻygan edi? — deb soʻrabdi.

Qiz:

— Men Mashriq podshosining qiziman. Bir kuni hovlida oʻynab yuruvdim, bir qush kelib meni koʻtarib olib ketdi. Oʻsha siz olib kelgan joyga qoʻyib meni asradi. Qush yoz boʻlsa, issiqlasam qanoti bilan yelpidi, qish boʻlsa, qanotining tagiga olib isitdi. Shu bilan bir necha vaqt oʻtdi. Oxirida siz meni oʻsha yerdan, yolgʻizlikdan qutqarib bu yerga olib keldingiz, — debdi.

Shahzoda bu soʻzlarni yoru birodarlariga aytibdi. Bu soʻz podshoning qulogʻiga ham yetibdi. Dono vazir buni eshitib, podshoga aytibdi:

— Keliningiz Mashriqdagi podshoning qizi ekan. Qurandozni zindondan olib chiqaring.

Podsho zindonbonni chaqirib:

— Qurandozni olib chiq! — deb buyruq beribdi. Qurandozni olib chiqib, izzat-ikrom qilib, yaxshi joyga oʻtqazibdilar. Podsho qancha uzr-maʼzurni aytibdi. Qancha inʼom-ehson beribdi. Xirojini soʻrab yeb yotgin, deb bir katta shaharni ham unga hadya qilibdi. Qizning voqeasini qurandozdan soʻrabdi. Qurandoz:

— Hech bir odamzod Mashriqqa borib, bu qizni olib kelolmaydi. Xumo degan bir qush bor, u yildan-bu yilga Mashriqdan Magʻribga bir keladi. Oʻsha Xumo qush olib kelgan. U Xumo qushning salqini kimga tushsa, uning avlod-ajdodi podsho boʻladi. Agarda kimda-kim oʻsha qushning tovushini eshitsa yetti pushti qutli zamon boʻlib oʻtadi, — debdi.