Johil podsho va Abu Ali

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, bir podsho bor ekan. Uning bir suyukli xotini va bir qizi bor ekan. Podshoning xotini bedavo dardga chalinib, qattiq kasal boʻlib, yotib qolibdi.

Podsho mamlakatning barcha qishloq va shaharlaridan tabiblar chaqirtirib, xotini dardiga davo topishni buyuribdi.

Ularning davolashlari ham, dori-darmonlari ham zoye ketibdi. Bemor hech tuzalmabdi. Uning ahvoli kundan kunga ogʻirlashib, oxiri dunyodan koʻz yumadigan boʻlibdi.

Oʻlim haq ekanligini tushungan xotin erini chaqirib, unga oxirgi istagini bildiribdi.

— Taqdir ekan, mening hayotim quyoshi botmoqda, men olamdan oʻtaman, — debdi xotin. — Siz boshqaga uylanasiz, faqat bir istagim bor: xushaxloq, rahmdil, bolajon va mehribon bir ayolga uylaning, toki u qizimning koʻz yoshini oqizmasin.

Podsho vaʼda beribdi. Xotin dunyodan oʻtibdi. Oradan bir necha yillar oʻtib ketibdi. Bir kuni qizi podshoga:

— Otajon, nega uylanmaysiz? — debdi.

— Qoʻrqaman, qizim, — debdi podsho. — Uyimizga begona xotin kelib, seni xafa qilib qoʻymasin, deb qoʻrqaman. Agar kelgan ayol sen bilan chiqisha olmasa, men onang ruhi oldida gunohkor boʻlaman. Agarda sen mening uylanishimni juda-juda istasang, unda oʻzing bir xotin top, u sening didingga mos boʻlsin va senga oʻz onangdek mehribon boʻlsin.

— Xoʻp boʻladi, — debdi qiz va otasiga yoqadigan xotin izlab ketibdi. Soʻroqlay-soʻroqlay bir juvonni topibdi-da, otasini uylantiribdi.

Darhaqiqat, juvon xuddi otasi aytgandek, bagʻrikeng, koʻngli saxiy, barchaga mehribon ayol ekan. Qizni oʻz farzandidek koʻribdi. Ular ona-boladek totuv yashab ketishibdi.

Ammo taqdirni qarangki, bu baxtli va osuda hayot ham uzoqqa choʻzilmabdi. Oradan bir yil oʻtar-oʻtmas bu xotin ham kasalga chalinibdi. Uning oʻng tomoni falaj boʻlib qolibdi. Uning oʻng qoʻl, oʻng oyogʻi ishlamay qolibdi, oʻng koʻzi koʻrmas, oʻng qulogʻi eshitmas ekan.

Podsho bosh tabibni chaqirtiribdi. U barcha tabiblar va shogirdlari bilan maslahatlashib, dori-darmon qilibdi. Lekin hech nafi boʻlmabdi. Podshoga xabar berishibdi. Podshoning gʻazabi qoʻzib ketibdi.

— Bu qalloblar xalqdan pul undirishni bilar ekanlar, xolos, — deb shovqin solibdi u, — xalqni shilib yeydilar-u, ularning muolajasidan hech kimga naf yoʻq. Ular faqat yarmi kasal boʻlgan xotinimni ham tuzata olmabdilar. Bunday bilimsiz tabiblar kimga kerak?! Qirq kun muhlat beraman: yo xotinimni tuzatishadi, yo mamlakatdan hammasini quvib chiqaraman!

Buni eshitgan tabiblar oyogʻi kuygan tovuqday pitirlashib qolishibdi. Tabibboshi ularni yigʻib maslahat boshlabdi:

— Bu podshoh bekor gapirmaydi, — deyishibdi ular. — U aytganini qiladi. Bir chora topmasak, bizlarni sarson-u sargardon, xalq oldida sharmandayi sharmisor qiladi. Keyin hech kim bizga kelmay qoʻyadi.

Maslahat janjalga aylanib, uzoq davom etibdi. Har biri oʻzining gapini maʼqullab, oʻzganikini rad etar ekan. Shunday qilib ular uzoq vaqt bir qarorga kelisha olmabdi. Oxiri ulardan biri:

— Falon joyda bir shahar bor. Oʻsha yerda Abu Ali ibn Sino ismli yosh tabib yashaydi. U tibbiyot ilmini juda yaxshi bilar emish, biz bilmaydigan narsalarning koʻpidan xabardor boʻlsa kerak. Oʻshanga odam yuborib, maktub bilan murojaat etsak, ajabmaski, holimizga achinib yordamga kelsa. U, albatta, bu dardning davosini topsa kerak.

— Juda yaxshi, — deyishibdi hammalari.

Shu zahotiyoq xat yozishibdi-da, oralaridan ikki kishini vakil saylab Abu Ali shahriga chopar qilib yuborishibdi.

Maktub borib yetishi bilan Ibn Sino ertasigayoq yoʻlga chiqib, shaharga yetib kelibdi.

Tabiblar uni kutib olib, podsho saroyiga olib borishibdi. Ular podsho taxti oldida yer oʻpib salom berishibdi va:

— Biz olampanoh zavjiyalarini muolaja etgali keldik, — debdi tabibboshi. — Bergan muhlatingiz qirq kun toʻlmasdan burun ayolingizni sogʻ-salomat koʻrgaysiz, degan umid bilan keldik.

— Inshoolloh, — deyishibdi qolgan tabiblar.

— Anavi navqiron yigit kim? — debdi podsho bir chekkada indamay turgan Abu Aliga ishora qilib. Men uni birinchi koʻrishim.

— Bu buxorolik olim Husayn, — deyishibdi ular. — Xotiningiz dardining davosini shu yigit biladi.

— Xoʻp, unday boʻlsa, sizlar nima qilib yuribsiz, barchangiz yoʻqoling bundan. Abu Alining oʻzi qolsin.

Hammalari chiqib ketishibdi. Podsho avval ham Abu Ali haqida eshitgan ekan. Endilikda esa, shunday donishmand olimning kelganiga oʻzida yoʻq sevinib ketibdi. Ibn Sinoga alohida uy ajratish, ikki xizmatkor va ikki joriya ajratish haqida buyruq beribdi. Ular Abu Alining aytganini darhol bajo keltirishar ekan.

Ikki kundan keyin podsho Abu Alini haramga olib kelibdi.

Ibn Sino bemor xotin bilan parda orqasidan suhbatlashib, uning kasali nimada ekanini bilib olibdi va podshoga yuzlanib:

— Xotinlar hammomini yoqishga buyuring, — debdi. — Hammom qizishi bilan bemorni olib kirib yotqizishsin va yolgʻiz qoldirib chiqib ketishsin. Soʻng nima qilish kerakligini aytaman.

Hammomni yoqib, bemorni issiqxonasiga olib kirib yotqizib chiqishibdi. Abu Ali esa choʻrilardan birini chaqiribdi. Uni erkakcha kiyintiribdi, moʻylov yopishtiribdi va:

— Ana endi hammomga kigin-da, bemor xotinga yopish. U dodlab qochsa, qoʻlidan mahkam ushlab oʻzingga tort, — debdi.

Choʻri xuddi shunday qilibdi. U hech kimga koʻrinmay bemor yoniga kiribdi. Podsho xotini “erkak” kishini koʻrib, choʻchib ketibdi va baqira boshlabdi. Bir qoʻlini yerga tirab oʻrnidan qoʻzgʻalibdi. Choʻri esa uning qoʻlidan mahkam ushlab bagʻriga torta boshlabdi. Bemor undan qutulib qochishga intilibdi. Qattiq vahimadan koʻzlari ola-kula boʻlib, qandaydir kuch-quvvat paydo boʻlibdi. Falaj qoʻl-oyoqlari ham harakatga kelibdi.

Podsho boʻlsa oʻzining qabulxonasida oʻtirar ekan. Bir mahal uning koʻngliga shubha tushibdi. “Oʻz qoʻlim bilan jufti halolimni yalangʻochlab hammomda qoldirishga buyruq berdim”, deb oʻylabdi u, “sinalmagan bu tabib kirib uni yalangʻoch koʻrsa nima boʻladi?! Unda bu xotin menga harom boʻladi-ku!” Podsho shunday xayollar bilan joyida ham tinch oʻtirolmay hammom tomon yoʻl olibdi. Hammom tomiga chiqib, gumbazdagi darchadan qarabdi. Ne koʻz bilan koʻrsinki, bir erkak kishi xotinini ogʻushiga tortayotgan emish. Xotini esa unga qarshi olishayotgan emish.

— Yo Allox, — deb tomdan sakrab tushibdi podsho. — Men nima qilib qoʻydim?! Sharmanda boʻldim-ku! Endi bu isnodga qanday chidayman?!

Ammo xotinining begona erkakka qarshi olishyotganini oʻylab biroz tinchlanibdi. Birozdan keyin yana oʻzini oʻzi koyiy boshlabdi: “Sharmandalik evaziga tuzalishining nima keragi bor?! Yoʻq, boʻlmaydi, endi u menga harom! Boshqa erkak uni yalangʻoch koʻrsa-yu, men uni xotin qilsam? Yoʻq, endi unday xotin menga kerak emas! Men uni ham, Abu Alini ham oʻldiraman. Har ikkisining ham boshini uzaman!..”

Podsho shunday oʻylar bilan oʻz xonasiga kirib ketibdi. Devorda osigʻliq qilichini olib, hammomga yuguribdi. Jahl bilan hammom eshigini ochib ichkariga qadam tashlabdi.

Qilich koʻtarib kirgan podshoning vajohatini koʻrgan choʻri xotin ishning tagiga yetibdi va tezda moʻylovini yulib tashlab, boshidagi sallasini olib yerga uribdi. Soch oʻrimlari yelkasiga tushibdi.

Podsho hayron qolib qoʻlidagi qilichi tushib ketibdi. Bemor xotin ham hayratidan lol qolibdi. Uchalasi biror soʻz deyolmay bir-birlariga qarab turishibdi.

Podsho oʻziga kelgach, tez-tez qadam tashlab hammomdan chiqib ketibdi. Toʻppa-toʻgʻri taxtiga borib oʻltiribdi-da, Ibn Sinoni chaqirtiribdi.

— Abu Ali, — debdi podsho, huzuriga tabib yetib kelgach, — Bu nima qilganing? Bu nayrangbozlikning siri nimada? Oʻtakamizni yording-ku!

— Shunday qilmasam boʻlmasdi, shohim, — debdi Abu Ali. — Xotiningiz dardining davosi shul edi. U qattiq hayajon yo qoʻrquvga tushmasa, tuzalmas edi. Jufti halolingizni nomahram erkak yalangʻoch koʻrmasin, deb shunday hiyla ishlatdim. Choʻri xotinni erkakcha kiyintirib hammomga kiritdim. Mana, bemor xotiningiz shifo topdi.

Podsho oʻzida yoʻq suyunganidan Abu Aliga behad sovgʻalar beribdi, ular orasida ikki gʻulom va ikki kanizak ham bor ekan.

— Yana nima istaysan? — debdi Abu Aliga. — Tila. Barcha istagingni bajo keltiraman.

— Olampanoh, — debdi Abu Ali, — Menga hech narsa kerak emas. Eshitishimga qaraganda, saroyingizda katta kutubxona bor emish. Unda “kimyo”, “limyo”, “simyo” fanlariga oid kitoblar bor emish. Bu kitoblarda sir koʻp. Arablar bu ilmlarni “Kulluhu sirrun”, yaʼni dunyoning “hamma sirlari” deganlar. Menga ruxsat etsangiz, men kutubxonangizga kirib, shu kitoblarni oʻrgansam.

Podsho kutubxona kalitini Abu Aliga tutib, debdi:

— Mana ol, borib hammasini oʻqi, xohlagan joylarini yozib ol.

Abu Ali juda sevinib ketibdi. U uzoq vaqt kutubxonadan chiqmay, kitob mutolaa qilibdi, kerak joylarini koʻchirib, yozib olibdi. Oxiri u har biri ming sahifalik beshta kitobni ajratib olib, rosa yodlabdi va qoʻshimchalar qilib, toʻldirib, qayta yozib chiqibdi. Soʻngra u podsho huzuriga kelib:

— Shohim, men oʻz shahrimga ketmoqchiman, onam menga intizor boʻlib kutib oʻtirgandir, ijozat bersangiz u bilan diydor koʻrishsam, — debdi.

— Yoʻq, — debdi podsho, — sen shu yerda qolib, doim mening yonimda, menga shifokor boʻlishing kerak.

Abu Ali indamay gʻamgin uyiga yoʻl olibdi.

Podshoning qizi bu gapdan xabar topib, otasi yoniga yetib kelibdi.

— Otajon, — debdi qiz, — agar siz Abu Alining bu yerda qolib ketishini istasangiz, uni oʻzingizga kuyov qilib oling.

— Yoʻq, — debdi podsho, — men unday qilolmayman. U sening tenging emas. Unday qilsam aʼyonlar va boyonlar mendan kuladilar.

Podshoning bu gapi Abu Ali qulogʻiga yetibdi va unga qattiq botibdi. U podsho huzuriga bir xizmatkorini yoʻllab debdi:

— Bor, podshoga borib ayt, men bunda turolmayman. Ilm-u fanning qadriga yetmaydigan, nodon, johil amaldorlarni olimlardan yuqori qoʻyadigan podsho qoʻl ostida bir kun ham yashay olmayman!

Shu soʻzlar bilan xizmatkorini joʻnatib, oʻzi kechasi shahardan chiqib ketibdi.

Abu Ali qochib ketaversin, endi soʻzni podshodan eshiting.

Xizmatkor borib Abu Ali soʻzlarini podshoga yetkazibdi. Uning gʻazabi qoʻzib:

— Boring, oʻsha tiliga kuchi yetmagan yaramasni mening huzurimga olib keling! — deb buyuribdi.

Navkarlar yugurib borishibdi. Ammo “Karvon oʻtib, manzil huvillab qoldi,” deganlaridek, Abu Alidan nom-u nishon topisholmabdi.

— Abu Ali boshqa shaharga qochib ketibdi, — deyishibdi podshoga kelib.

— Nega endi uni qochirdinglar, kim qochirdi! — baqiribdi podsho. — Usiz endi men nima qilaman!

— Biz uning siz bilan achchiqlashib qolganidan bexabar qolibmiz, — deyishibdi mulozimlar. — Uning qochib ketishini xayolimizga ham keltirmabmiz. Agar bilganimizda ushlab qolardik.

Podsho Abu Alini tutish rejalarini oʻylab oʻyiga yetolmabdi va qiziga:

— Endi nima qilamiz? — debdi.

— Hoziroq odam yuborib shahrimizdagi hamma naqqosh-musavvirlarni yigʻing, — debdi qiz. — Ularga Abu Alining suratini qirq nusxa chizdiring. Keyin suratlarni sizning farmoningiz bilan qoʻshib barcha shahar hokimlariga joʻnatamiz. Ular rasmlarni shahar darvozalariga osib qoʻyishadi. Abu Ali paydo boʻlsa, soqchilar uni tutib, shahar hokimiga topshirishadi. Hokim esa uning qoʻl-oyogʻini bogʻlab sizga joʻnatadi.

— Barakala, qizim! — debdi podsho, — Juda yaxshi tadbir topding.

Podsho qizining aytganini bajo keltiribdi.

Ammo doʻstlari bu gaplarni Abu Aliga yetkazishibdi. U zudlik bilan podsho qoʻl ostidagi shaharlardan oʻtib ketibdi.

U qirq kecha-yu qirq kunduz yoʻl yurib, Alvand togʻi etaklariga yetibdi. U yerga chodir tikibdi va barcha doʻstlari, shogirdlarini taklif qilibdi.