Ilonshoh va Toshbaqapolvon

Bor ekan, yoʻq ekan, och ekan, toʻq ekan, oʻtgan zamonda, togʻning yonbagʻrida bir makon-u manzilda, bu gapim chin emas, hazil-da, Ilonshoh mamlakati bor ekan. Ilonshohning arkoni davlatida ulamo-yu fuzalolar, vazir-u vuzarolar, hokim-u hukamolar, gapning qisqasi, bir qancha amaldorlar va Toshbaqapolvon boshliq koʻpgina choʻri va qullar kecha-yu kunduz tinimsiz mehnat qilar ekanlar. Ilonshohning oʻylagani aysh-u ishrat, qilgani zulm, qashshoq xalqqa jabru jafo ekan. Shu tariqa oylar, yillar oʻtaveribdi, shohning zulmi oshaveribdi, xalqning gʻazabi toshaveribdi.

Kunlardan bir kuni ilonshoh huzuriga Qashqapashsha kirib kelibdi. U juda ham soʻzga usta va ayyor ekan. Ilonshoh huzuriga kirishi bilanoq tiz choʻkib, yer oʻpib, shohga gapira boshlabdi:

— Ey shahanshoh! Bir qoshiq qonimdan oʻtib, kamina qulingizning arziga quloq soling. Men chayon va gazandalar mamlakatining xoni Qoraqurtxondan koʻp jabr-u jafolar tortdim, zulm koʻrdim, uning zulmidan qochib, siz olampanohning huzurlariga keldim. To oʻlgunimcha xizmatlarida boʻlsam, — debdi.

Ilonshoh Qashqapashshaning chaqqon va uddaburonligini koʻrib, ich-ichidan sevinibdi va uni qoʻldan chiqargisi kelmabdi. Xuddi shu paytda Ilonshohning bosh vaziri uyida ogʻir betob boʻlib yotib qolgan ekan. Ilonshoh Qashqapashshani oʻziga bosh vazir qilib olibdi va aysh-ishrat qilib yotaveribdi.

Ayyor Qashqapashsha Ilonshohning ishonchini qozongach, oʻz podshosi Qoraqurtxon bilan aloqa bogʻlabdi va Ilonshohning mamlakatini bosib olish rejasini tuza boshlabdi. Buni xizmatkorlarning boshligʻi Toshbaqa sezib qolibdi. U Qashqapashshaning har bir bosgan qadamini kuzatib yuribdi. Bir kun Qashqapashsha Qoraqurtxonga: “Salomdan soʻng, xonlarning xoni Qoraqurtxonga yetib maʼlum boʻlsinkim, hozir siz va biz oʻylagan rejalarni amalga oshirish vaqti kelganga oʻxshaydi. Chunki hozir Ilonshoh xotin ustiga xotin olib, toʻy-tomosha va aysh-ishrat qilish bilan ovora. Hozir ayni muddao. Xatning javobini sabrsizlik bilan kutaman. Salom bilan sodiq vaziringiz Qashqapashsha”, — degan maktub yuboribdi. Qashqapashsha oʻz xatini Qoraqurtxonga yetkazish uchun Kaltakesakni pul berib yollabdi. Buni sezgan Toshbaqapolvon ikki doʻsti bilan yoʻlda Kaltakesakning yoʻldan oʻtishini poylab yotibdi. Uni sahar paytda tutishibdi. Ular Kaltakesakdan Qashqapashshaning maktubini olmoqchi boʻlganlarida, Kaltakesak Toshbaqapolvonning bir hamrohiga xanjar sanchib, uni halok qilibdi. Bundan gʻazablangan Toshbaqapolvon Kaltakesakni tigʻdan oʻtkazib, tanasini burda-burda qilib tashlabdi va choʻntagidan Qashqapashshaning maktubini olibdi. Maktubni oʻqib chiqqach, Toshbaqapolvonning har bir tuki choponini teshib chiqibdi. Toshbaqapolvon yonidagi doʻsti bilan toʻgʻri Ilonshoh huzuriga borishibdi va maktubni shohga tutibdi. Bu payt Ilonshoh oʻz saroyida Qashqapashsha va boshqa amaldorlar bilan kayf-u safo qilib, oyoqda arang turadigan darajada ekan. U maktubni bosh vaziri Qashqapashshaga uzatib, oʻqi deb buyuribdi. Qashqapashsha oʻzi yozgan maktubni koʻrib, rangi oqarib ketibdi, aʼzoyi badanini qaltiroq bosibdi. Qashqapashsha maktubda yoʻq gaplarni maktubga qarab oʻqiy boshlabdi: “Saroyingizdagi Toshbaqapolvon oʻgʻri, makkor va ayyor ekan. Uni mamlakatdan chiqarib yuborishingizni iltimos qilamiz”. Bu gaplarni eshitgan shirakayf shoh gʻazablanib: — Jallod! — deb baqiribdi. Bir necha jallod Toshbaqapolvon va uning sherigini qurshab olibdi. Toshbaqapolvon:

— Shohim, bu boʻhton, maktubda bunday deyilmagan, shohim, xatni oʻzingiz oʻqib koʻring, bu xat Qashqapashshaning oʻz podshosi Qoraqurtxonga yozgan xati. Yoʻlda qoʻlga tushirdik. Qashqapashsha Qoraqurtxonning josusi ekan, — debdi.

Qashqapashsha sirining ochilishidan qoʻrqib, qolidagi maktubni yirtib-yirtib tashlabdi va arazlagan kishi boʻlib baqira ketibdi:

— Ey shohim, bu qanday haqorat, bu qanday tuhmat! Yoʻq, yoʻq, men bunga chiday olmayman. Bir yalangoyoq gadoy meni, yaʼni bosh vaziringizni xoin deb haqorat qilsa-yu, nega siz qarab oʻtirasiz? — Shohning battar jahli chiqibdi va jallodlarga qarab:

— Zindonga tashlang, bu yalangoyoq gadoylarni! — deb farmon qilibdi.

Jallodlar Toshbaqapolvonni va uning sheriklarini saroy bogʻidagi maxfiy zindonga tashlashibdi. Qashqapashsha Toshbaqapolvondan oʻch olganligi uchun ich-ichidan xursand boʻlibdi. Chunki Toshbaqapolvonni oʻzining xavfli raqibi deb hisoblar, undan oʻch olish uchun qulay payt poylab yurar ekan.

Toshbaqapolvonning zindonga tashlanganini bilgan xalq ilonshohga qarshi isyon koʻtaribdi. Ammo ayyor Qashqapashsha xalqni chalgʻitmoqchi boʻlib:

— Toshbaqapolvon va uning sherigi shohimizni haqorat qildi. Shohimiz shuning uchun ularni tartibga solmoq maqsadida ikki-uch kun muddatga zindonga tashladi. Ikki-uch kundan keyin shohimiz ularni ozod qiladilar, — debdi. Lekin xalq bosh vazirning gaplariga ishonmay, Ilonshohning oldiga boribdi. Shunda shohning qahri kelib, ilonday zahri kelib, xalq ustiga lashkarlarini yuboribdi. Ikki oʻrtada jang boʻlibdi. Bu jangda qurol-yarogʻi yoʻq xalqning qoni daryo-daryo boʻlib oqibdi. Bir necha kundan keyin Toshbaqapolvon va uning sherigi, doʻstlari yordamida tunda zindondan qochibdi. Toshbaqapolvon Ilonshohning va bosh vazirning qilmishlarini, kirdikorlarini xalqqa aytib beribdi. U xalqni shohga va uning amaldorlariga qarshi kurashga chaqiribdi.

Endigi gapni gazandalar podshosi Qoraqurtxondan eshiting. Qoraqurtxon oʻz vaziri Qashqapashshani Ilonshoh mamlakatiga joʻnatgandan soʻng Qashqapashshadan ana xabar keladi, mana xabar keladi, deb kutaverib, oy va yillarni oʻtkazibdi. Oxiri toqati ora toq boʻlib, Ilonshoh ustiga qonxoʻr sarbozlari bilan bostirib kelibdi va Soʻna ismli jallodini Qashqapashshaning oldiga joʻnatibdi. Yarim tunda Qashqapashsha huzuriga Qoraqurtxon huzuridan kelgan Qashqapashshaga hamma boʻlgan voqealarni soʻzlab beribdi. Shunda xuddi shuni toqatsizlik bilan kutib turgan Qashqapashsha quvonganidan chapak chalib yuboribdi. Soʻng u Soʻnaga hujum qilish rejalarini ogʻizma-ogʻiz tushuntiribdi. Qaqshapashsha Soʻnani azonda Qoraqurtxon huzuriga joʻnatibdi. Soʻna Qashqapashshaning aytganlarini Qoraqurtxonga oqizmay-tomizmay yetkazibdi.

Rejaga asosan, Qoraqurtxonning qonxoʻr sarbozlari ertasi tunda osoyishta yotgan xalq ustiga och boʻrilarday hujum boshlashibdi. Ular xonadonlarga oʻt qoʻyibdilar, begunoh kishilarni oʻldiribdilar. Dushman tez va shiddat bilan hujum qilibdi. Yarim kechaga borganda Ilonshoh saroyini qamal qilibdi va oʻz saroyida aysh-ishrat qilib hech narsadan xabarsiz oʻtirgan Ilonshohni amaldorlari bilan birga asir qilib olibdi. Bu bosqinchilarga qarshi kurashmoq uchun Toshbaqapolvon boshliq xalq oyoqqa turibdi. Ular dushman sarbozlari ustiga hujum qilib, ularning koʻpini qirib tashlashibdi. Oʻzlari esa dushmanning yaxshi qurollari bilan qurollanib olishibdi. Qurollangan xalq saroyga hujum qilib, uni oʻz qoʻliga olibdi. U yerdan Ilonshohni, uning vaziri Qashqapashshani, gazanda amaldorlarni, Qoraqurtxon va uning amaldorlari hammasini Toshbaqapolvon boshchiligidagi xalq tiriklayin oʻtda kuydirib, kulini koʻkka sovuribdi. Xalq Toshbaqapolvonni oʻziga podsho qilib koʻtaribdi va mamlakatga Xurramobod deb nom qoʻyibdi. Shu-shu Xurramobodning xalqi tinch, ozod va farovon hayot kechirayotgan emish. Agar yoʻlingiz tushib, Xurramobodga borib qolsangiz, u yerlar obodligini va xalqining mehmondoʻstligini koʻrib, ogʻzingiz ochilib qolarmish. Agar toʻyida boʻlsangiz, karnay-surnaylarning gʻat-gʻutidan, chirmandaning gijbangidan qulogingiz kar boʻlib, hushingizni yoʻqotarmishsiz.