Hasan va Zuhra

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, qadim zamonda bir podachi chol bilan kampir bor ekan.

Ularning Nasiba, Gulbahor va Zulfiya degan uch qizi boʻlar ekan.

Oydan oy, yildan yil oʻtibdi, qizlarning boʻyi yetibdi. Nasiba yigirma birga, Gulbahor oʻn toʻqqizga, Zulfiya oʻn sakkizga kiribdi.

Chol-kampir qizlariga sovchi kelmagani uchun kecha-yu kunduz xafa boʻlib yurishibdi.

Kunlardan bir kuni chol kampirga qarab:

— Qarigan chogʻimizda juda qiyin ahvolda qoldik, bu uch qiz oʻgʻil boʻlganda bizni boqardi. Hech boʻlmasa bularga sovchi kelsa ham mayli edi, u ham yoʻq, — deb zorlanibdi.

Kampir cholga javoban:

— Bizning kasbimiz qashshoq podachilik boʻlganidan keyin qizlarimizni kim ham olar edi? — debdi. Chol oʻylab turib, kampirga bunday debdi:

— Bir maslahat bor, qizlarimizni oʻzimizga oʻxshagan kambagʻalga bersak deyman. Agar ular maʼqul topsa, yengil-elpi toʻy qilib, qizimizni beraylik!

Cholning bu maslahati kampirga maʼqul tushibdi.

Choldan avval kampir yoʻlga ravona boʻlib, qkshloqdagi boyning qarollari bilan birma-bir uchrashib, har qaysisiga shunday debdi:

— Bolam, senga bir soʻzim bor, qizlarimning boʻyi yetdi. «Teng tenggi bilan» deganday, sen ham kambagʻal, men ham. Topganingni toʻy qilib, qizlarimizdan xohlaganingni ola qol. Lekin kampirning bu soʻziga hech qaysi qarol koʻnmabdi, kampirning ishi unmabdi.

Bechora kampir peshonasiga bir urib, yoʻlga tushibdi. Shunday qilib, podachining qizlari kuyovga chiqmay yuraveribdilar.

Bir kun qizlar soʻzlashib oʻtirib: «Oqjarning tuti pishibdi, bir borib tutxoʻrlik qilib kelmaymizmi?» deyishibdi. Soʻngra uchovlari Oqjarga ketishibdi. Borishsa, tut pishgan, hamma yoq chamanzor, bulbullar sayramoqda emish. Qizlar kunduzi tut yeyishibdi. Kechasi chaylada ikkisi yotib uxlasa, biri uygʻoq, oʻtirib poylabdi. Uchala qiz shu ahvolda yuraveribdi.

Endi gapni boshqa yoqdan eshiting:

Oʻsha yurtning bir zolim podshosi bor ekan, oʻgʻil-qizga zor ekan, qirq xotini bor ekan-u, hech biri tugʻmas ekan. U bir kun taxtda oʻtirib, vazir-vuzarolari, donishmand va sipohilarini yigʻib, ularga shunday debdi:

— E yoronlar, men podsholik davrini surib, koʻp kayfu safo qildim. Endi umrim gʻam-anduhda oʻtmoqda. Olamdan oʻtsam oʻrnimda qoladigan oʻgʻil-qizim yoʻq. Shuning uchun kambagʻalmi, qashshoqmi, menga baribir, tezroq bir qiz topilsin, topilganda qirq kun uloq chopilsin!

Shundan soʻng vazir-vuzarolar maslahat qilib, har yoqqa tarqalishibdi. Podsho qirq xotinini yigʻib:

— Ey xotinlarim, sizlarni koʻp dunyo sarf qilib olgan edim. Sizlar bilan shu vaqtgacha yashadim, endi yoshim ulgʻayib qoldi. Hanuz farzand koʻrmaganim uchun juda xafaman. Endi yana uylanmoqchiman. Menga bir xotin olib beringlar, — debdi.

Xotinlar ham rozi boʻlishibdi.

Podsho: «Bir oʻgʻil, bir qiz koʻrsam, katta toʻy qilar edim», deb oʻz-oʻzicha xursand boʻlib yurarkan. Qirq xotini yashirincha yigʻilib, maslahat qilishibdi. Ulardan biri turib:

— Podsho uylansa, farzand koʻrsa, bizga gʻazab qilsa, ahvolimiz qanday boʻlar ekan? — debdi. Shunda podshoning katta xotini, yaʼni vazirning qizi bunday debdi:

— Hoy, xaloyiq! Podsho farzand koʻrmaganidan yana uylanmoqchi. Shuning uchun qashshoq boʻlsa ham, yetim boʻlsa ham bir qiz topinglar!

Shunda bir kishi turib:

— Taqsir, bir qoshiq qonimdan kechsangiz, bir soʻz aytsam, — debdi. Vazir:

— Ayt! — debdi.

— E janob vazir. Oqjarga uchta boʻyi yetgan qiz kelganiga oʻn kuncha boʻldi. U yerda tut gʻarq pishgan, qizlar kunduzi tut yeydilar, kechasi bir chaylada uxlaydilar, hech narsa bilan ishlari yoʻq. Uchovi ham goʻzal, kelishgan qiz. Agar janoblari maʼqul topsalar, shular qalay boʻlar ekan?

Vazir:

— Meni oʻsha qizlar yoniga olib bor, ularni bir koʻray-chi, qanday qizlar ekan, — debdi.

Vazir qizlar chaylasi yoniga borib quloq solsa, ular gaplashib oʻtirishgan ekan. Nasiba singillariga qarab:

— Podsho meni olsa, bor hunarimni ishlatib, unga shohona kiyimlar tikib berar edim. Bu kiyimlar dunyoda yagona boʻlar edi, — debdi. Oʻrtancha qiz Gulbahor:

— Podsho meni olsa, unga shirin-shirin ovqatlar pishirib berardim. Yegani bilan toʻymas edi, — debdi. Kenja qiz Zulfiya esa:

— Podsho meni olsa, ikki bola: Hasan va Zuhra tugʻib berar edim, — debdi.

Vazir bu soʻzlarni eshitib boʻlib, chaylaga kirib boribdi. Qizlar uni koʻrib, oʻrinlaridan turibdilar. Vazir qizlarning kiyimlariga tikilibdi: kiyimlari juldur-juldur ekan. Vazir darhol podsho huzuriga borib, koʻrgan va eshitganlarini birma-bir aytib beribdi.

Podsho vazirdan bu soʻzlarni eshitgach, terisiga sigʻmay sevinibdi va vazirga qarab:

— Mayli, oʻsha kenjasini olay, — debdi. Soʻngra vazirni yana Oqjarga yuboribdi.

Vazir Oqjarga borib qizlardan:

— Podsho Zulfiyani olmoqchi, nima deysizlar? — deb soʻrabdi. Shunda Zulfiya.

— Kambagʻal boʻlsa ham ota-onamiz bor, oʻshalar bilai soʻzlashsangiz yaxshi boʻlardi, — debdi.

Vazirga Zulfiyaning gapi maʼqul tushib, mulozimlaridan birini podachi chol huzuriga yuboribdi. Mulozim podachi oldiga borib:

— E ota, sizning kichik qizingizni podsho olmoqchi. Siz shunga nima deysiz? — deb soʻraganda, podachi bu soʻzga ishonmay:

— Siz meni aldamoqchimiz? — debdi.

Mulozim cholning ishonmaganini Oqjarga borib vazirga aytibdi. Vazir Oqjardagi hamma odamlarni yigʻib, mlslahatlashibdi:

— E xaloyiq, men podachiga mulozimimni yubordim. U cholga podsho Zulfiyani olmoqchi boʻlganini aytibdi. Podachi: «meni aldayotirsiz», debdi. Endi sizlar menga qanday maslahat berasizlar?

Avval vazirni qizlar oldiga boshlab borgan chol bunday debdi:

— E vazir, «qush tilini qush biladi» degan maqol bor. Qishlogʻimizda bir podachi chol bor. Oʻsha cholni qizlarning otasiga yuborsangiz, balki uning soʻziga ishonar, — debdi.

Bu maslahat vazirga maʼqul tushibdi. Vazir aytibdi:

— Xoʻp, mayli, podachi cholni tezda chaqirib keling, gaplashib koʻrsin.

Podachi cholni chaqirib kelibdilar. U esa qoʻrqqanidan tinmay yigʻlab, bunday der emish:

— Taqsir, men gunohkor emasman. Poda boqishdan boshqa hech narsani bilmayman. Ahvolimga rahm qiling. Xalq unga:

— Qoʻrqma, boshqa gap bor, — desa hamki, yana qattiqroq qoʻrqib:

— E taqsir, bola-chaqangizning rohatini koʻring, men aybdor emasman. Men mollarni hech urmayman. Toʻgʻri, bir vaqt bir ola sigir yurmagan edi. Uning shoxiga bir urgan edim, xolos…— der emish. Vazir kulib:

— Mayli, gunohingni kechirdim, endi senga boshqa bir gap bor. Senga ikki kun muhlat beraman. Podsho uchun podachi cholning kichkina qiziga sovchi boʻlib borasan. Ikki kundan keyin kelib javobini menga aytasan, — debdi. Podachi:

— Xoʻp, taqsir, xoʻp! Qizning otasi menga tanish, — deb xursand boʻlib chiqib ketibdi.

Podachi: «Osongina qutulganimga shukur», deb qizning otasinikiga ravona boʻlibdi. Yoʻlda oʻz-oʻziga: «Xayriyat, vazirning qoʻlidan eson-omon qutildim», deb sevinibdi. Podachi qizning otasi qoshiga kelib, u bilan salomlashibdi. U yoqdan-bu yoqdan gaplashib oʻtirib, qizlarning hol-ahvolini soʻrabdi. Shu kecha cholning uyida yotib qolibdi. Ertasiga erta bilan ikkovlari Oqjarga joʻnashibdi.

Qizlarning otasi podachiga:

— Men shu yerda turaman, sen vazir oldiga bor, — debdi.

Oqjarlik podachi vazirning yoniga kelib:

— Buyrugʻingizni bajo keltirdim, — debdi. Vazir kulib:

— Balli, ishni muhlatidan bir kun ilgari tamom qilding. Qanday shart-sharoit qoʻyding? — deb soʻrabdi.

— Podachi chol qizlarini koʻrgani keldi, — deb javob beribdi. Shu paytda ota oʻz qizlari bilan gaplashmoqchi ekan.

Zulfiya otasiga qarab:

— Agar shoh menga uylanmoqchi boʻlsa, sizga qirq tuya qimmat baho mol bersin, ikki opamning boshidan-oyogʻigacha zar toʻksin, ularga yaxshi kiyimlar kiydirsin, — debdi. Bu gap podshoga maʼlum qilinibdi.

Podsho qizning aytganlarini toʻla-toʻkis bajo keltiribdi, qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomoshalar qilib, Zulfiyani olibdi.

Oradan bir oz vaqt oʻtgandan soʻng chol-kampir katta qizlari Nasiba bilan Gulbahorni ham uzatib, koʻngillari tinchibdi.

Kundan kun, oydan oy oʻtib, yil toʻlibdi. Zulfiyaning tugʻish vaqtiga bir oy qolibdi. Podsho xursandlikdan har kuni ovga chiqar ekan. Zulfiyaning homiladorligidan ich-etlarini yeb yurgan podsho xotinlari har xil makr-hiylalar oʻylay boshlabdilar. Podshoning katta xotini vazir otasiga:

— Zulfiya yaqinda tugʻadi, endi podsho bizga eʼtibor bermay qoʻyadi, — deb hasrat qilibdi.

Boshqa xotinlar ham hasrat qilishibdi. Shunda vazir;

— Sizlar hech kimga aytmanglar, podsho ham bilmasin. Zulfiya tugʻar vaqtida bir kampir topib, doya qilamiz, hisobini oʻzi toʻgʻrilaydi, — debdi.

Kunlardan bir kun Zulfiya eriga:

— Bugun ahvolim boshqacha, har xil soʻzlar boʻlayotganga oʻxshaydi, qoʻrqaman. Bugun siz ovga chiqmang, — degan ekan, ahmoq podsho Zulfiyaning soʻzini pisand qilmay, ovga chiqib ketibdi. Saldan soʻng Zulfiyani toʻlgʻoq tutibdi. Shu paytda podshoning alamzada xotinlari bir makkor kampirni chaqirishibdi. Makkor kampir podshoning katta xotinlari bilan gapni bir joyga qoʻyib, Zulfiyaga:

— Chirogʻim, Zulfiya, podsho xotinlari toʻlgʻoq tutganda koʻzlarini roʻmol bilan mahkam tangʻib qoʻyishadi. Sening ham koʻzingni bogʻlab qoʻysak yaxshi boʻladi, — deb Zulfiyaning ikkala koʻzini bogʻlabdi. Zulfiya bir-biridan chiroyli bir oʻgʻil va bir qiz tugʻibdi, bir oz behush boʻlib yotibdi.

Makkor kampir podsho xotinlariga: «Yangi tuqqan echkining bir urgʻochi, bir erkak bolasini darrov topib kelinglar», debdi.

Qirq xotin kampirning aytganini darov bajo keltiribdi. Kampir boʻlsa ikki bolani bir xaltaga solib, yashirib qoʻyibdi. Zulfiya hushiga kelganda, kampir ikki uloqni Zulfiyaga koʻrsatib:

— Bolam, xafa boʻlma, taqdiring shu ekan, odam bolasi oʻrniga, ikkita echki bolasi tugʻding: biri erkak, biri urgʻochi. Podshoning peshonasi shoʻr ekan, — deb Zulfiyaga piching qilibdi.

Zulfiya zor-zor yigʻlab, oʻtgan kunlarini eslabdi. Qirq xotin esa toza sevinishibdi. Kampir xaltadagi ikki chaqaloqni karvonlar oʻtadigan choʻl-biyobonga eltib tashlabdi. Qirq xotin podshoga xabar uchun chopar yubora turib unga:

— Xotiningiz tugʻdi, deysan, podsho shodlanib, «nima tugʻdi» deganda, ikki echki bolasi tugʻdi: biri urgʻochi, biri erkak deysan, — deb obdan tayinlashibdi.

Chopar borib, bu xabarni podshoga yetkazibdi. Buni eshitgan podsho gʻazablanib, Zulfiyani zindonga tashlatibdi.

Endi gapni boshqa tomondan eshiting: Yoʻldan oʻtayotgan karvonlar shum kampir tashlab ketgan bolalarni koʻrib, hayron boʻlibdilar. Ular orasida bir kishi bor ekan. Bolalarga uning rahmi kelib ikkalasini olib ketibdi. Tirnoq betiga zor boʻlib yurgan er-xotin ikki bolani yaxshilab parvarish qila boshlabdi. Ularga Hasan va Zuhra deb nom qoʻyishibdi. Oydan oy, yildan yil oʻtib, Hasan bilan Zuhra yetti yoshga kirishibdi. Asrandi bolalarga ota-ona juda bino qoʻyishib, ularga odob-taʼlim oʻrgatishibdi. Bolalar bu kambagʻal oilada juda yaxshi tarbiya olib yetishibdilar. Hasan ulgʻaygai sari kuchli, baquvvat boʻlaveribdi. Kurashda oʻzidan kattalarni ham yiqitadigan zabardast polvon boʻlibdi. U har ishni uddalaydigan tadbirli, bahodir yigit boʻlib yetishibdi. Zuhra esa hunar oʻrganib, chiroyli gilamlar toʻqiydigan boʻlibdi. Zuhraning toʻqigan gilamlari bozordagi gilamlardan oʻn chandon qimmat yurar ekan.

Kunlardan bir kun Hasan otasiga:

— Menga bir yaxshi ot, bir qilich va bir oʻq-yoy olpb bering, — deb yalinibdi.

Otasi oʻgʻlining aytganlarini olib beribdi. Hasan har kuni ovga chiqadigan boʻlibdi. Oʻsha yurtning podshosi ham ovga chiqar ekan. Hasan yosh boʻlsa hamki, koʻpgina ov qilar, podsho esa quruq qaytar ekan. Podsho bu hodisani xotiniga aytib berar ekan.

Bir kuni Hasanga otasi bunday debdi:

— Singling bilan ikkovingni chaqaloqligingda choʻldan topib olgan edim, ikkovingni parvarish qildik, mana endi katta boʻldilaringiz.

Shunda Hasan otasiga minnatdorlik bildirib:

— Endi sizlardan boshqa ota-onamiz yoʻq. Singlim ikkovimiz siz bilan onamizga qoʻlimizdan kelgancha yaxshilik qilaylik, — debdi.

Kunlardan bir kun Hasan ovga chiqibdi. Podsho ham ovga chiqqan ekan. Hasan koʻp ov qilibdi. Podsho bosh vaziri bilan quruq qaytibdi. Bu narsa podshoga alam qilib, Hasandan:

— E, bola, nimaga bu yerda ov qilasan? Oʻzing kimning oʻgʻlisan? — deb soʻrabdi. Shunda Hasan chaqaloqlik vaqtida singlisi ikkovini bir karvon topib olganidan tortib, singlisining hozir gilam toʻqishga juda usta boʻlganigacha aytib beribdi.

Podsho ahmoq ekan, hech narsani oʻylamabdi. Ammo haligi vazir oʻylab turib: «Oʻsha bolalar oʻlmay, katta boʻlgan ekan-da, oʻzi ham xuddi otasiga oʻxshaydi», deb koʻngliga tugib qoʻyibdi va boʻlgan voqeani borib qizi bilan shum kampirga aytib beribdi.

Vazirning qizi juda ayyor ekan:

— Ha, ota, oʻsha bolalar xuddi Zulfiyaning bolalari, — debdi. Vazir ham:

— Oʻshalar boʻlsa ajab emas, — debdi.

Podshoning bosh vaziri, qirq xotin, shum kampir koʻp afsus qilibdilar.

Podsho ertasiga yana ovga chiqibdi. Hasan ham ovga chiqqan ekan. Hasan podshoni uyiga chorlabdi. Hasanning boqib katta qilgan otasi podshoni yaxshi qabul qilibdi.

Suhbat chortang kelibdi. Podsho turli voqealarni aytib beribdi. Zulfiya toʻgʻrisida ham soʻz boʻpti. Hasan bilan Zuhrani gapiribdi. Karvonning xotini dono ekan. U Hasanga qarabdi, podshoga qarabdi, ikkalasining tusini, qosh-koʻzini bir-biriga oʻxshatibdi.

— E shohim, bir qoshiq qonimdan kechsangiz, bir gapim bor aytsam, — debdi.

— Kechdim, ayt, — debdi podsho. Xotin gap boshlabdi:

— Oʻzingiz «mening qirq xotinim bor edi, hech qaysisi tugʻmas edi», dedingiz. Shundan keyin Zulfiya degan qizga uylanganingizni va uning ikki echki bolasi tuqqanini aytdingiz. Menimcha, kundoshlar Zulfiyani koʻrolmay, makr-hiyla bilan ikki bola oʻrniga ikki echki bolasini keltirib qoʻyishgan boʻlsa kerak. «Zulfiya ikki echki bolasi tugʻdi», degan gap yolgʻon. Nahotki, odam echki bolasi tugʻsa. Bizning Hasan-Zuhramiz xuddi sizga oʻxshaydi. Zulfiyaning zindonga solinganiga qancha vaqt boʻldi?

— Rosa oʻn ikki yil boʻldi, — debdi podsho va peshonasiga bir urib, «attang!» debdi.

— Voqeani Zulfiyadan aniqlab soʻrang-chi, nima der ekan, — debdi xotin.

Podsho Hasanni olib uyga qaytibdi. Oʻrdaga borganda zindonbonni chaqirib, Zulfiyani zindondan chiqarib yuborishga buyuribdi. Zulfiyani zindondan olib chiqib podsho qoshiga keltiribdilar. Podshoga Zulfiya hamma voqeani birma-bir aytib berib yigʻlabdi.

Shunda Hasan onasining soʻzini eshitib: «Onamiz shu ekan», deb ona-bola yigʻlashib koʻrishibdi. Soʻngra podsho qirq xotinini chaqirib, boʻlgan voqeani surishtira boshlabdi. Podshoning bir xotini rostgoʻy, toʻgʻri soʻz ekan, boshqa xotinlari uni yomon koʻrar ekanlar. Oʻsha xotin butun sirni ochib tashlabdi. Podsho gʻazablanib:

— Jallod! Avval vazirni, keyin qizini dorga os! — debdi. Keyin oʻttiz sakkiz xotinini haydab yuboribdi. Podsho qirq kecha-yu qirq kunduz toʻy-tomosha qilib beribdi…

Hasan va Zuhra esa oʻz ota-onalaridan ziyod tarbiyalab voyaga yetkazgan karvonga va uning xotiniga mehribonlik qilib, umr kechirishibdi.