Gulshoh bilan Varqa

Oʻtgan zamonda bir podshoh bor ekan. Uning Gulshoh degan qizi bor ekan. Podshohning bir doʻsti boʻlib, uning Varqa degan oʻgʻli bor ekan. Varqa bilan Gulshoh ikkisi bir maktabda oʻqishar ekan.

Varqa bilan Gulshoh maktabda oʻqib yurganlarida bir-birini sevib qolishgan ekan. Ammo Varqaning otasi kambagʻal ekan. Varqa oʻsib, ulgʻayib pahlavon boʻlib yetishibdi. U mamlakatdagi eng katta pahlavonlar bilan kurash tushib, ularni ham yengibdi, pahlavonlikda dong qozonib, mashhur boʻlibdi.

Varqaning otasi vafot qilibdi. Kunlar ketidan oylar, oylar ketidan yillar oʻtibdi. Varqa Gulshohni soʻratib, podshohga sovchi yuboribdi. Podshohga bu yoqmabdi, chunki Varqa ham yetim, ham kambagʻal. Lekin u kuchli pahlavon, undan pahlavonlar qoʻrqar, podshoh ham hayiqar ekan. Podshoh qizini beray desa kambagʻal, bermay desa pahlavon. Buning ustiga Varqaning otasi podshohning doʻsti edi. Podshoh vazirlarini chaqirib maslahatlashib, Varqani boshqa mamlakatga joʻnatmoqchi boʻlibdi.

Podshohning togʻasi Rum shahrining podshohi ekan. Boshqa bir podshoh Rum shahri bilan urushayotgan ekan. Gulshohning otasi Varqani Rumga yuborish fikriga tushibdi. Bundan maqsad Varqa jangda oʻlib ketsa, Gulshohni boshqaga berish ekan.

Podshoh Varqani chaqirib olib:

— Pahlavon yigit, Rum shahrining podshohi mening togʻam boʻladi. U dushman bilan jang qilmoqda. Agar Rumga borib, togʻamga yordam bersang, koʻp mol-dunyo orttirib kelsang, shunda qizimni beraman, — debdi.

Varqa:

— Meni olti oy kutinglar, olti oyda kelmasam, Gulshohni boshqaga beraveringlar, — debdi.

Varqa Rumga joʻnabdi. Bir qancha kun yoʻl yurib jang maydoniga yetibdi. Rum podshohi jangchilari tomonida turib, dushmanga qarshi kurashibdi. Bir necha kunda yov qoʻshinlarini yengibdi. Rum podshohi dushmanning taslim boʻlganini koʻrib, Varqaning qahramonligiga qoyil qolibdi va uning kimligini soʻrabdi. Varqa oʻzini tanitgach, podshoh uni yaxshi kutib olibdi-da:

— Tila tilagingni, — debdi.

— Ey, podshohi olam, sultoni bokaram, — debdi Varqa, — men Yaman podshohining qizi Gulshohni sevaman. Podshoh “Boylik orttirib kelsang, qizimni beraman”, degan edi. Oltin-zar, qimmatbaho narsalar bersangiz, qizni olishga yordam bergan boʻlardingiz.

Podshoh Varqaga bir qancha ot, tuyalarga oltin-zar va qimmatbaho narsalar ortib beribdi. Varqa yoʻlga chiqibdi.

Shu vaqtda Varqaning oʻz yurtiga qaytish muddati bitay deb qolgan ekan.

Yaman podshohi qizini boshqa mamlakat podshohiga xotinlikka uzatib, Varqaning kelishiga bir hiyla ishlatibdi.

Bir qoʻyni soʻyib, uni kafanga oʻratib, “Gulshoh oʻldi” deb xalqqa eʼlon qilibdi va uni mozorga olib borib koʻmibdi. Podshoh va fuqaro motam tutib, hamma qora kiyinibdi, taxt-ravoqlarga qora bayroq tutilibdi, mamlakat qoraga boʻyalibdi.

Gulshoh uzatilayotganida, toʻy kuni qaygʻurib, nima qilishini bilmay, oʻzining eng yaqin kanizaklaridan birini chaqiribdi, qimmatbaho uzugini barmogʻidan chiqarib:

— Mana bu uzukni ol, Varqa kelsa, unga ber, mendan yodgorlik, — debdi.

Endi gapni Varqadan eshiting. Bir necha kun yoʻl yurib, horib-charchab, oʻz yurtiga yetib kelibdi. Qarasa, mamlakatning shahar, qishloqlari qoraga boʻyalgan emish. Xalq esa qora kiyim kiygan emish. Varqa yoʻlda odamlardan:

— Nimaga hamma yoq qoraga boʻyalgan, odamlar qora kiyingan? — deb soʻrasa:

— Gulshoh oʻldi, — deb javob berishibdi.

Varqa bir oh chekib oʻzidan ketibdi. Bir qancha vaqtdan soʻng oʻziga kelsa, atrofini kishilar oʻrab olgan emish.

Varqa alamdan bagʻri ezilib, madori ketib uyiga kelibdi. U qaygʻurib, ozib-toʻzib ketibdi. Bir necha kun oʻtgandan soʻng Varqaning kelganidan xabar topgan kaniz kelib, Varqaga Gulshohning uzugini berib, shunday debdi:

— Gulshoh oʻlgani yoʻq. Podshoh xalqqa bildirmay, uni Farang shahri podshohiga uzatib yubordi. Gulshoh meni “oʻldi” desa ishonmasin, deb shu uzukni berdi. Menga ishonmasangiz goʻrni ochib qarang, shunda qoʻy yotgan ekanligiga ishonasiz.

Varqa goʻrni ochib qarasa, kanizak aytganiday haqiqatan qoʻy emish.

Varqa gʻam-gʻussa chekib, ranggi-roʻyi ketib, xarob boʻlibdi. Buning ustiga Rumdan olib kelgan mol-dunyosini har tomonga sochib, oʻzi qalandarga oʻxshab qolibdi.

Varqa uzukni olib Farang shahriga qarab ravona boʻlibdi. Endi Varqa yoʻlda keta bersin, ikki ogʻiz soʻzni Gulshohdan eshiting.

Gulshoh Farang podshohinikiga borganda:

— Siz meni bekor oldingiz, mening sevgan yorim bor. Baribir men sizga tegmayman, — debdi.

Podshoh:

— Sening sevgan yoring boʻlsa, men seni singlim deb bilaman, mendan xavfsirama, men seni yoringga yetishtirishga yordam beraman, — debdi.

Gulshoh:

— Menga baland ravoq soldirib bering, — debdi.

Podshoh unga tillo ravoq qurdirib beribdi. Gulshoh ravoqqa chiqib: “Koʻchadan musofir oʻtsa menga aytinglar”, debdi xizmatkorlariga.

Varqa Farang shahriga yetib kelibdi. Uning musofir ekanini bilgach, xizmatkorlari Gulshohga xabar beribdi.

Gulshoh Varqani koʻrishi bilanoq tanibdi. Ikkisi bir-biri bilan koʻrishib, hushidan ketibdi. Hushlariga kelishib, yana soʻzlashib oʻtirishibdi.

Farang podshohi Varqaning kelganini eshitib, ikkisiga alohida uy yasatib, uyga taklif qilib, oʻzi chiqib ketibdi.

Gulshoh bilan Varqa uyda oʻtirib, bir-biriga gʻazal aytishibdi. Podshoh ularning aytishuvlarini uyning orqasidan eshitib turgan ekan. Ikkisi gʻazal aytishib boʻlgach, Varqa:

— Sen podshohning nikohida boʻlsang, men seni olishim notoʻgʻri, men seni olsam podshohga xiyonat qilgan boʻlaman, — debdi. Buni eshitgan qiz oʻksib-oʻksib yigʻlabdi. Podshoh Varqaga qoyil qolibdi.

Lekin Gulshohning yigʻlaganiga rahmi kelib, ichkariga kiribdi:

— Nega yigʻlaysan, singlim? — deb soʻrabdi. Gulshoh:

— Varqa ketaman deyapti, shunga yigʻlayapman, — debdi.

Varqa podshoh va qizning “ketma” deb yolborishlariga qaramay, yigʻlab-yigʻlab yoʻlga ravona boʻlibdi. Yurib-yurib madori quribdi, azob-uqubatdan oʻlarga yaqinlashibdi. Bir mozorga yetganda oʻtib ketayotgan qalandarlarni koʻribdi. Ularga:

— Shaharga borib, Gulshohga Varqa oʻldi, deb xabar berib qoʻyinglar — debdi-yu, jon beribdi.

Qalandarlar shaharda Gulshohning ravogʻi tagidan oʻtayotib aytibdilar:

— Varqa degan yigit mozorda oʻlayotib, xabar berib qoʻyinglar, deb aytgan edi, — debdilar.

Gulshoh ravoqdan tushib, podshohga voqeani aytibdi. Qiz podshoh bilan mozorga boribdi. Gulshoh yigitni koʻrib, ustiga oʻzini tashlab, hushidan ketib, u ham vafot etibdi.

Podshoh ikkisiga ham achinib, koʻp yigʻlabdi. Ikkisiga maqbara qurdirib, oltindan qoʻrgʻon soldirib, oʻzi ham oʻsha yerda yashabdi. Podshoh oʻz taxti va boyligini tashlab, qalandar boʻlib qolibdi. U qiz bilan yigitning mozorini bogʻlarga aylantirib yuboribdi, uni Bogʻi Eram deb atabdilar.