Epchil oʻtinchi va makkor eshak

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, qadim zamonda bir epchil oʻtinchi bor ekan. Uning boyligi bir eshak bilan bir tuyasi ekan. Oʻtinchi kunda bir martaba tuya va eshagini urib, haydab oʻtinga sudray berar ekan. Bu eshak bilan tuyaning joniga tegibdi. Bir kuni eshak tuyaga:

— Hamma gunoh senda. Ikki kun oʻt-em yemay, suv ichmay, kasal boʻlib yotsang oʻlasanmi? — debdi.

Tuya:

— Qirq qatimdagi qirq kunga yetadi. Hatto men bir oy suv ichmay, olti oy oʻt-em yemay yotaveraman. Nima boʻlsa senga qiyin boʻladi, — debdi. Eshak:

— Bekor gap, — debdi. Tuya:

— Ey, ahmoq eshaksan, nima, men senga yolgʻon gapirib, qarzim bormi. Ishonsang ishon, ishonmasang, oʻz kuningda oi, — debdi. Eshak:

— Qani, shunday ekan, bir kasal boʻlib yot, men ham bir-ikki kun ogʻir mehnatdan qutulib qolay, — debdi. Tuya:

— Mayli, debdi. Eshak bilan tuyaning hamma gaplarini oʻtinchi tinglab, oʻzini bilmaganga solib turaveribdi. Oʻtinchi, “qani bular nima qilar ekan”, deb oʻt-em va suv olib kirib, eshak bilan tuyaning oldiga qoʻyibdi. Na tuya, na eshak, na oʻtga, na suvga qaramabdilar. Ikki kun oʻtibdi, eshak ochlikdan sulayibdi. Tuya esa qirqqati bilan kunini koʻrib, yotaveribdi.

Oʻtinchi har kun oʻt-suv olib kiraveribdi. Lekin tuya bilan eshak yemay-ichmay, sulayib yotaveribdilar.

Oradan toʻrt kun oʻtibdi. Oʻtinchi oʻtin bogʻlogʻichini tutib, tuyaning jihozini koʻtarib, hovliga chiqibdi. Oʻtinchi qarasa, tuya ham, eshak ham eʼtibor bermay yotgan emish. Oʻtinchi tuyaga qarab:

— Sen rostdan kasal boʻlsang, seni soʻyib, goʻshtingni xomtalash qilaman, — debdi. Keyin eshakning oldiga kelib: — Qani, eshakvoy, tur! — debdi. Eshakning ensasi qotib, qilt etmay yotaveribdi. Shunda oʻtinchi qoʻliga choʻqmorni olib, eshakni ura boshlabdi. Choʻqmor tekkan sayin eshak yerga yopishib boraveribdi. Xullas, eshakning sinmagan, lat yemagan joyi qolmabdi. Har tukidan qon zirqirab oqaveribdi. Eshak shunda ham turmabdi. Oʻtinchi tuyaning oldiga kelib:

— Tuyavoy, endi navbat sizga, — debdi. Oʻtinchi tuyaning ipini ochib: — Hayt! — debdi, turmabdi, ha-ha! — debdi, turmabdi. — Sen ham tezda gapga keladiganga oʻxshamaysan, — deb choʻqmor tayoqni olib tuyani ura boshlabdi. Tuyaning joni ogʻriy boshlabdi. Oxiri chiday olmay, tuya irgʻib turibdi. Oʻtinchi tuyani yana choʻktiribdi, yana turgʻizibdi. Toʻrt-besh marta choʻktirib-turgʻizibdi. Tuyaning qulogʻiga sen meni bilmas ekansan, deb oʻtinga boshlabdi. Eshak esa qolaveribdi. Oʻtinchi ketgandan keyin eshak bir amallab turib olib, yoʻlga tushibdi. Yoʻl yurib, moi yurib, bir dehqonning bogiiq turgan qoʻchqoriga koʻzi tushibdi:

— Qoʻchqorvoy, bugun qochib qolmasang, egang seni soʻyib yemoqchi, — debdi. Qoʻchqorvoy:

— Voy, egam meni yaxshi koʻradi, nega endi soʻymoqchi? — deb soʻragan ekan, eshak:

— U yogʻini bilmayman. Lekin bugun qochmasang, seni soʻyadi, — debdi. Qoʻchqorvoy:

— Unday boʻlsa mening ipimni yechib qoʻy, — debdi. Eshak qoʻchqorvoyning ipini yechibdi va ikkovi yoʻlga tushibdi. Boraversalar, bir xoʻroz qirq tovuqni yetaklab yuribdi. Eshak xoʻrozga qarab:

— Ey, xoʻrozvoy, bu na shodlik? Oʻlgisi kelgan shagʻal iniga qarab huvlar emish. Seni bugun xoʻjayining soʻyib yeyishini bilasanmi? — debdi.

Xoʻroz:

— Bilmayman, — debdi. Eshak:

— Bilmasang bil, bugun qochsang, qochding, qochmasang, palovning tagida yogʻda qovrilasan, — debdi. Xoʻroz:

— Unday boʻlsa mening qochganim boʻlsin. Qayga boray? — debdi. Eshak:

— Biz bilan yuraver, — debdi. Bular Mozandaron toʻqayi qaydasan, — deb boraveribdilar. Yoʻlda bular sichqonboyga uchrabdilar. Sichqonboy gurunch tashib, oʻlib mehnat qilayotgan ekan. Eshak:

— Joningga na dori? — debdi. Sichqonboy:

— Yemish, — debdi. Eshak:

— Yur biz bilan. Seni Mozandaron toʻqayiga olib boraman. U yerda mevalar pishib yotibdi, — debdi. Sichqonboy:

— Oʻzingni qoburgʻalaring teringga yopishib, oiay deb qolibsan, meni ham shunday kunga solmoqchimisan? — debdi. Eshak:

— Yoʻq, seni juda yemishli joyga olib boraman, — debdi. Shunda sichqon eshakning tuyoqlaridan aylanib, quyrugiga bir sapchib chiqib olibdi-da:

— Yur, eshakvoy, biz ham sizlar bilan ketdik, — debdi. Xoʻrozvoy ham qoʻchqorning shoxiga minib olibdi. Suv chiqsa suzib, toʻqay chiqsa buzib, ura-ur, sura-sur qilib toʻqayga kiribdilar. Mozandaron toʻqayi ham mevaga moi, suvga serob ekan. Bular rosa maza qilib, yashab yuraveribdilar.

Bir kuni eshakvoy majlis oʻtkazibdi. — Joʻralar, eshiting, men qachongacha boʻridan qoʻrqib jim yuraman, ichi-bagʻrim qisilib ketdi. Agar otamdan qolgan surnayni bir chertsam boʻldi, boʻrilar shu zamon yetib kelib, hammamizni yeydi, — debdi. Xoʻrozvoy:

— Haqiqatan eshak rost gapiryapti, qachongacha men shaqoldan qoʻrqib yuraman, — debdi. Sichqonboy:

— Semizlikni qoʻy koʻtaradi, boshimizga bir falokat kelsa, nima qilamiz? — debdi. Qoʻchqorboy:

— Birlik boʻlsa hech balo boʻlmas, — debdi.

Shunda bir baland joyga chiqib, eshakvoy hangrab yuboribdi, zamin-zamon larzaga kelibdi. Uning ustiga xoʻrozvoy ham surnayini chalibdi. Sichqonboy ham sozini chertibdi. Qoʻchqorvoy nogʻora qoqibdi. Bu tovushni eshitgan bir boʻri: “Borib, yeb qaytsam, yaxshi boladi”, — deb, darhol yetib kelibdi. Eshak hovliqib kelayotgan boʻrini koʻrib, orqasini tutib turibdi. Boʻri eshakning quyrugʻiga yopishgan ekan, eshak juft tuyoq bilan bir kattalab tepibdi, boʻrining ogʻzida bir tishi qolmay, sinibdi. Bu ham yetmaganiday, boʻrining boshini ikki oyogʻining oʻrtasiga olib, boʻynidan qisibdi. Shunda qoʻchqor kelib, boʻrining qorniga ikki marta shoh uribdi. Xoʻroz esa boʻrining ustiga chiqib olib, oyoqlari bilan yulibdi. Sichqonboy ham quruq qolmayin deb, boʻrining qulogʻiga kirib, dumini likillatibdi. Boʻri hushidan ketibdi. Keyin eshakvoy boʻriga:

— Hay jiyan, ahvoling qalay? — debdi. Boʻri gapirishga tili tutulib, yurishga holi yetmay qolibdi. Eshakvoy oʻz doʻstlariga:

— Yuringlar, buning nimasini tomosha qilamiz, mayli, ketsin, borib bizning salomimizni joʻralariga yetkazar, — debdi. Boʻri ham jonholatda turib ketibdi. Boʻrining oldidan doʻstlari chiqqan ekan:

— Qayoqqa? — debdi. Boʻrilar:

— Yur, eshak goʻshti yeb kelamiz, — debdilar. Boʻri bularga oʻzining lat yegan, singan yerlarini koʻrsatib:

— Men yedim, endi u yoqlarga bir umr yoiim tushmasin, — debdi.

Boʻrilar borishdan qoʻrqibdilar va izlariga qaytibdilar. Eshak, sichqon, xoʻroz va qoʻchqorvoy yaxshi yashab qolaveribdilar.