Egri va toʻgʻri

Birinchi qism

Qadim zamonda bir qishloqda bir yigit bor ekan. Unga Toʻgʻriboy deb nom bergan ekanlar. Uning bittagina ozgʻin otidan boʻlak narsasi yoʻq ekan. Bora-bora qishloqda ish topilmaydigan boʻlib, uning ahvoli ogʻirlashibdi. Oti bilan mardikor ishlashga ikkinchi bir tomonga joʻnab ketib-di. Yoʻl yuribdi, yoʻl yursa ham moʻl yuribdi. Yoʻlda unga bitta piyoda yigit hamroh boʻlibdi. Ikkisi suhbatlashib ketaveribdi.

— Xoʻsh, yoʻl boʻlsin? — debdi Toʻgʻriboy.

— Mardikorlik qilish uchun uzoq shaharga ketayotibman, — deb javob beribdi piyoda yigit.

— Isming nima?

— Egriboy.

— Seniki-chi?

— Toʻgʻriboy. Ikkimizning nomimiz bir-biriga mos ekan, kel, endi doʻst boʻlaylik, birga ishlab, birga yuraylik,— debdi Toʻgʻriboy. Ikkovlari shunday deb ahdlashibdi.

Otliq yigit sherigining piyoda yurganiga rahm qilib, unga otini beribdi. Egriboy egarga oʻtirishi bilan otga bir qamchi berib, tezda koʻzdan gʻoyib boʻlibdi. Toʻgʻriboy hayron boʻlib qolaveribdi. “Doʻstman, deb dushmanning ishini qilib ketdi,” deb oʻylabdi u. Rangi oʻchibdi, qoni qochibdi. Oxiri piyoda yoʻlga ravona boʻlibdi. Kech kiribdi. Tik yoʻldan adashib, bir soʻqmoqqa qayrilibdi. Soʻqmoq ham qalin bir oʻrmonga kirib yoʻqolgach, Toʻgʻriboy qayoqqa borishini bilmay, sarosimaga tushibdi.

Kech kuz pallasi ekan. Daraxtlarning yaproqlari toʻkilgan, qir yalangʻoch, bargsiz qolgan qalin oʻrmon ekan. Toʻgʻriboy hamon yoʻl axtarib yuraveribdi. Kech kirib qorongʻu tushibdi. Osmonda yulduzlar ham koʻrina boshlabdi. Toʻgʻriboy yoʻlda bir eski tandirga duch kelibdi. U oʻylabdi: “Qorongʻu kechada oʻrmonda yurish yaxshi emas, kechani shu tandirda yotib oʻtkazayin”, deb uxlash uchun tandir ichiga kirib yotibdi.

Shu vaqtlarda oʻrmonda arslon — podshoh, yoʻlbars — vazir, boʻri—karnaychi, qashqir — surnaychi, tulki — dostonchi ekan. Haligi tandir turgan joy shularning bazmgohi ekan. Birozdan keyin bir qashqir kelib, tandir atrofini aylanib, uvlabdi. Oradan sal oʻtmay, oʻrmondagi butun hayvon shu yerga yigʻilibdi. Arslon podshoh oʻrniga oʻtirib, oʻrmon ahllarining majlisini davom ettiribdi. Tulki doston boshlabdi:

— Yoronlar, shu oʻrmon orqasidagi togʻda bir gʻor bor, men oʻn yildan buyon oʻsha gʻorda yashayman. Odamlarning uyida nimaiki boʻlsa, mening uyimda ham bor. Oʻn yildan beri mol yigʻaman: gilam, palos, koʻrpa, toʻshak — hammasi bor menda. Yaxshi-yaxshi ovqatlar ham bor.

Tandir ichida oʻtirgan Toʻgʻriboy oʻzicha oʻylabdi: “Yaxshi, tulkiboynikiga mehmonga borsam boʻlar ekan”. Navbati bilan qashqir soʻz boshlabdi:

— Sening joying qiziq emas, tulkiboy. Mana bu tepa ostida mening bir sichqonim bor, har kun tush vaqtida shuni tomosha qilaman. Uning qirq bitta tillasi bor. Shularni inidan chiqarib oʻynaydi, keyin ularni oʻrtaga uyib, oʻzi tomosha qiladi, atrofida aylanadi, keyin yana iniga opkirib ketadi.

Endi ayiq afsonasini eshiting:

— Bu ham qiziq emas, — deb soʻzga kirishibdi ayiq, — bizning shu oʻrmonda bir qayragʻoch bor, uning pastrogʻida ikki shoxchasi bor. Shu shoxchalarning yaproqlari butun kasallarga davo. Mana shu shahardagi podshohning qizi yetti yildan buyon kasal. Podshoh jar soldiradi: “Kimda-kim shu qizimni sogʻaytirsa, uni oʻshanga beraman” deydi. Sogʻaytirolmagan kishini oʻldiradi. Koʻp tabiblar qizni sogʻaytirolmasdan, dorga osilib ketdilar. Agar oʻsha qayragʻoch yaprogʻini ezib, shu qizga ichirilsa, u darrov sogʻayar va shu ishni qilgan kishi podshoh qizini olar edi.

Soʻngra boʻri afsona boshlabdi:

— Yoronlar, bizning ham bir qiziq hikoyamiz bor. Shu oʻrmonning narigi chekkasida bir boyning qirq mingta qoʻyi bor. Men har kuni ikki qoʻyni yeyman. Meni ushlash uchun hamma hiylani ishlatdilar. Lekin hech iloj topolmadilar. Mana shu yaqin oradagi qir boshida turuvchi chol boboning bir iti bor. Agar shu itni sotib olsalar, u meni tilka-pora qilar edi.

Eng oxirida yoʻlbars gap boshlabdi:

— Boʻri aytgan boyning oʻn ming yilqisi shu oʻrmonning bir chekkasida oʻtlab yuradi. Men shundan har kuni bir ot yeyman. Lekin shu otlarning ichida bir ola aygʻir bor. Bir kishi ana shu ola aygʻirga minib, qoʻliga qirq qildan eshilgan kamand olsa, bir qoʻlida uzun xoda ushlab, boʻynimga kamand solib, meni oʻlguncha ursa, shu yilqiga sira yaqinlashmas edim. Mening eng katta dushmanim shu ola aygʻir ekanligini boy bilmaydi…

Yoʻlbars afsonasini tugatishi bilan tong ham yorishibdi. Hamma hayvonlar joy-joyiga tarqab ketibdilar.

Toʻgʻriboy tandirdan chiqib tulkining makoniga boribdi. Qarasa, hamma narsa joy-joyida, goʻsht ham bor, yogʻ ham bor, guruch ham bor. Darhol qozonga yogʻ solib, olovni yoqa boshlagan ekan, togʻ boshidan oshib kelayotgan tulkini koʻrib qolibdi va oʻzini panaga olibdi. Tulki uyga kelgach, qozonda yogʻ dogʻ boʻlayotganini koʻrib, hayron boʻlib qolibdi. Shunda Toʻgʻriboy tulkini tappa bosib, boʻgʻib oʻldiribdi. Osh qilib yeb, qornini toʻydiribdi va yotib uxlabdi.

Ertasiga Toʻgʻriboy qashqir aytgan tepalikni izlab ketibdi. Uni ham topib sichqonni oʻldiribdi va tillalarini beliga tugib olibdi. Keyin ayiq aytgan qayragʻochning yaprogʻini ham olibdi.

Soʻngra choʻpon tomonga yoʻl solibdi. Choʻponni topib, undan hol-ahvol soʻrabdi. Shunda choʻpon:

— Ahvol yomon, — debdi, — ancha vaqtdan beri bir boʻri har kuni ikkitadan qoʻyimni yeb ketadi. Hech ilojini qilolmayman. Xoʻjayin meni baloga qoʻyadi.

Toʻgʻriboy soʻrabdi:

— Men shu boʻridan sizni qutqazsam, nima berasiz?

Choʻpon xoʻjayindan qirq qoʻy olib berishga vaʼda qilibdi.

Toʻgʻriboy haligi boboning itini sotib olib, choʻponga beribdi.

Choʻpon boʻri ofatidan qutulibdi va Toʻgʻriboyga xoʻjayindan qirq qoʻy olib beribdi.

Shundan soʻng Toʻgʻriboy yilqichining oldiga boribdi. U bilan hol-ahvol soʻrashgandan keyin: shu kechasi ola aygʻirni egarlab, qirq qildan eshilgan kamandni, uch gaz xodani menga toʻgʻrilab bering! — debdi.

Toʻgʻriboy otni minib, yoʻlbars keladigan soʻqmoqni poylab turibdi. Birdan yoʻlbars oʻrmondan yugurib chiqib, oʻzini otlar orasiga uribdi. Toʻgʻriboy kamandni rostlab turib, yoʻlbarsning boʻyniga solibdi. Oʻrmonda yoʻlbarsni aylantirib yurib, oʻlguday uribdi. Yoʻlbars holdan ketib yiqilibdi. Yilqibon Toʻgʻriboyning xizmati uchun ola aygʻirni beribdi. Toʻgʻriboy ola aygʻirni minib shaharga yoʻl solibdi. Shaharga borsa, bozorda jarchi jar solayotgan ekan: — Podshohning qizi yetti yildan buyon kasal, kimki uni sogʻaytirsa, podshoh oʻshanga qizini beradi!.. Sogʻaytirolmasa, oʻldiradi!

Toʻgʻriboy jarchining orqasidan podshoh huzuriga boribdi va qizini boqib tuzatishga vaʼda beribdi. Podshoh Toʻgʻriboyni qizining huzuriga boshlab kiribdi. Toʻgʻriboy yonidagi yaproqni qizga ezib ichiribdi. Shu bilan qiz uch kun deganda sogʻayib ketibdi. Podshoh qizini Toʻgʻriboyga beribdi.

Podshoh Toʻgʻriboydan soʻrabdi:

— Endi sizni qaysi shaharga hokim qilay?

Toʻgʻriboy aytibdi:

— Menga hokimlik kerak emas. Oʻrmon etagidagi togʻ ustiga bir uy solib bersangiz, bas. Men oʻz mehnatim bilan kun kechiraman.

Podshoh uning aytganini qilibdi. Toʻgʻriboy xotini bilan togʻda yashabdi. Kunlardan bir kun tush vaqtida oʻzining qadimgi otini minib borayotgan hamrohi Egriboyga koʻzi tushibdi. Uni chaqirib keltiribdi va yaxshilab ziyofat qilibdi. Egriboy:

— Doʻstim, — debdi, bunday baland joyga qanday qilib imorat solding? Uyli-joyli boʻlibsan, bularni qayerdan topding? Birovga xiyonat qilgan kishining qorni sira toʻymas ekan. Sening otingni olib qochib, qayerga borsam, ishim chappasidan keldi. Oʻshandan beri bir marta ham qornim nonga toʻyganini bilmayman.

Toʻgʻriboy:

— Mana bu oʻrmon ichida bir tandir bor. Men oʻsha tandir ichida bir kecha yotib, bu narsalarga erishdim, — degan ekan, Egriboy:

— Sadagʻang boʻlay, menga ham koʻrsatib qoʻy, men ham oʻsha tandirda bir kecha yotib chiqay, — debdi.

Toʻgʻriboy uni boshlab borib, tandirni koʻrsatibdi. Egriboy tandirga kirib yotibdi.

Oʻrmon hayvonlari yana yigʻilishibdi. Arslon podshoh:

— Mening afsonachi doʻstim tulki qayerda? — deb soʻrabdi.

Qashqir oʻrnidan turib shunday debdi:

— Afsona qursin: u kungi afsonaning kasofati bilan siz tulki doʻstingizdan, men tillali sichqonimdan ayrildim.

Uning ketidan ayiq oʻrnidan turib:

— Qayragʻochimizning yaproqlarini ham olib ketibdilar, — debdi.

Navbat boʻriga kelganda, podshohga qarab debdi:

— Men oziq-ovqatimdan ajradim, choʻpon men aytgan itni sotib oldi, tilka-poramni chiqazdi. Kaltak zarbidan aʼzoyi-badanim shishib ketdi.

Arslon podshoh qovogʻini solib turib, buyuribdi:

— Kim chaqimchi boʻlsa, tutib oʻldiring!

Qashqir tustovuqdan koʻribdi. Tustovuq: “Chaqimchi tandirda” deb uchib ketibdi. Hamma hayvonlar birdaniga tandirga yugurishib, uning ichida berkinib yotgan Egriboyni tutib olishibdi va “chaqimchining jazosi — shu!”, deb uni tilka-tilka qilib tashlashibdi.

Shunday qilib, Toʻgʻriboy toʻgʻriligidan maqsadiga yetibdi. Egriboy esa egriligidan jazosini tortibdi.