Echkining oʻch olishi
Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, baland togʻ bagʻridagi seroʻt, koʻm-koʻk vodiyda bir echki oʻz bolalari bilan yashar ekan. Birinchi bolasi Bulbuli, ikkinchisi Gulsari, uchinchisi Sarguli, toʻrtinchisi Xamirturush, beshinchisi Mirvaxoʻrish, oltinchisi Lolaqizgʻaldoq deb atalar ekan.
Echki bolalarini juda ham sevar, ular uchun hatto oʻz jonini ham ayamas ekan. U har kuni togʻ bagʻridagi oʻtloqqa oʻtlagani chiqib ketar ekan. Bolalariga esa, eshikni ichkaridan tambalab olishni, uydan hech yoqqa chiqmaslikni tayinlar ekan. Shundan keyin koʻm-koʻk oʻtloqdagi barra oʻtlardan toʻkib-toʻyib yer, baland togʻ bagʻridan sharqillab oqib tushayotgan shishadek tiniq buloq suvlaridan qonib-qonib ichar ekan. Uning butun fikri-zikri bolalarini boqish ekan. Bolalari uchun togʻdagi qalin, barra oʻtlardan yigʻib qopga solib, ularni koʻtarib uyga qaytar ekan, u eshikni ohista taqillatib, muloyim ozoz bilan bolalarini chaqirib shunday der ekan:
Bulbulijon bolam,
Sargulijon bolam,
Gulsarijon bolam,
Xamirturush bolam,
Mirzaxoʻrish bolam,
Lolaqizgʻaldoq bolam,
Och eshikni, jon bolam,
Qopim toʻla oʻt keltirdim,
Elinim toʻla sut keltirdim,
Och eshikni, jon bolam!
Shunda echkichalar quvonishib, eshikni ochar ekanlar. Ona echki keltirgan maysa oʻti va shirin suti bilan bolalarini xoʻp toʻygʻizar ekan. Soʻngra ularni yalab-yulqab, erkalab uxlatar ekan. Ertasiga echki yana bolalarini emizib, ularning oldiga barra oʻtlarni tashlab, oʻtloqqa joʻnar ekan.
Ular shunday rohatda yashab yurganlarida boshlariga bir ish tushibdi. Shu yaqindagi gʻorda bir boʻri paydo boʻlib qolibdi. Bu och boʻri keksaligidan oʻz toʻdasidan ajralib, shu yerda qolgan ekan. Uning niyati shu oradagi kuchsiz hayvonlarni tutib yeb, kun koʻrish ekan.
Ona echki oʻtloqda oʻtlab yurgan vaqtida boʻri ham uyqusidan uygʻonib gʻordan chiqibdi va rohat qilib kerishibdi. Uning qorni oʻlgidek och ekan. U tumshugʻini yuqori koʻtarib havoni iskabdi va uvlab yuboribdi:
— Auuuvvv! Echki isi kelyapti. Shu yaqin oʻrtada echkilar borga oʻxshaydi, qornim ham ochgan edi, choʻqqi soqol befahmlarni maza qilib yeydigan boʻldim, — deb oʻylabdi boʻri. U shunday debdi-yu, dumini qisib gʻordan vodiyga qarab sekin yoʻl olibdi. Oʻtlab yurgan ona echki oʻziga qarab kelayotgan boʻrini koʻrib, yelkasidagi oʻtni bir chekkaga qoʻyibdi, nayzaga oʻxshash shoxli kallasini boʻri tomonga qaratib olibdi. Ayyor boʻri echkini chalgʻitib, uning yon tomonidan yaqinlashmoqchi ekan, ona echki oʻzini oʻnglab, boʻrini shunday suzibdiki, oʻtkir nayzadek shoxining uchlari boʻrining qornini yorib yuborishga oz qolibdi. Boʻri dumini qisib undan chetlanibdi, unga qarab:
— Shoshmay tur, laʼnati, sen bilan boshqacha gaplashaman, — debdi.
Echki uyiga qaytibdi. Boʻri ham uning orqasidan qorama-qora bora beribdi. Echki oʻz uyiga yaqinlashganda, boʻri shu uy yaqinidagi oʻpqonga tushib olib echkini kuzatib turibdi. Echki esa, mayin ovoz bilan bolalarini erkalab chaqirib eshikni ochishlarini soʻrabdi. Bolalari eshikni ochishib, ona echki ichkariga kiribdi.
— Bolalarim, — debdi echki, — endi ehtiyot boʻlinglar, oʻtlogʻimizda bir yovuz boʻri paydo boʻlibdi. U menga hujum qildi, men zoʻrgʻa qutulib qoldim. Men yoʻq paytda eshikka chiqmanglar, tagʻin boʻri kelib sizlarni yeb ketmasin.
— Xoʻp, onajon, ehtiyot boʻlamiz, — debdi echkichalar. Oʻpqondan oʻtirgan boʻri echki uyga kirishi bilan u yerdan chiqib, «hay-hay» debdi lablarini yalab, «men onasini yemoqchi edim, bu yoqda semiz-semiz bolalari bor ekan. Onasining goʻshtiga tishim ham oʻtmas edi, bolalarining goʻshti menday keksa boʻri uchun yaxshi, ertagayoq onasi ketgan mahalda kelganim boʻlsin» deb oʻylabdi va gʻorga qaytibdi. Ertasi ona echki oʻtlagani ketganida boʻri echkining uyiga kelib, xuddi ona echkidek eshikni tiqillatibdi va qoʻpol xirildoq ovoz bilan ashula boshlabdi:
Bulbuli bolam,
Lolaqizgʻaldoq bolam,
Orqam toʻla oʻt obkeldim
Emchagim toʻla sut obkeldim,
Eshikni och, bolalarim!
Echki bolalari: «Bu xirildoq tovush bilan ashula aytayotgan kim?»—deb soʻrabdilar.
— Men oyilaring boʻlaman, — debdi boʻri.
Echkilar bu chaqirgan oʻz onalari emasligini sezib qolishibdi.
— Yoʻq, sen bizning onamiz emassan, onamizning ovozi senikiga oʻxshash xirildoq emas, onamiz oppoq, qoshlarida oʻsma, koʻzlarida surmalari bor, — debdi, echki bolalaridan biri.
Shunda boʻri hech narsa qilolmay tarvuzi qoʻltigʻidan tushib, qaytib ketibdi. U shu ketgancha toʻgʻri togʻ bagʻridagi katta archa tagiga borib oʻtirib, echki bolalarini qanday qilib qoʻlga tushirish haqida oʻylay boshlabdi. Oʻylab-oʻylab oxiri bir yoʻl topibdi. U tiniq buloq suviga tushib, tanasi qurimasdan turib, togʻlar orasidagi ohakli joyga boribdi va kukundek boʻlib yotgan ohakning ustiga agʻanab olibdi. Shunda uning junlari xuddi ona echkinikiga oʻxshab oppoq boʻlib qolibdi. Boʻri qoshiga oʻsma, koʻziga surma qoʻyib olibdi-da, yana echkining uyiga kelibdi. Eshik tirqishidan qarasa, uyda echki bolalari oʻynab yurgan ekanlar. Shu vaqt eshik oldiga kelibdi-da, eshikni ohista tiqillatib, ovozini ona echkinikiga oʻxshatib ashula boshlabdi:
Bulbulijon bolam,
Sargulijon bolam,
Gulsarijon bolam,
Xamirturush bolam,
Mirzaxoʻrish bolam,
Lolaqizgʻaldoq bolam
Och eshikni, jon bolam!
Qopim toʻla oʻt keltirdim,
Elinim toʻla sut keltirdim,
Och eshikni, jon bolam!
Echki bolalari oʻz onalarining tovushiga oʻxshagan bu tovushni eshitib, sevinib eshik oldiga kelibdilar. Gulsarijon eshik zanjirini endigina tushirgan ekan hamki, sabri chidamagan boʻri bor kuchi bilan ichkariga intilibdi. «Qochinglar, boʻri ekan», deb qichqiribdi Sargulijon va oʻzi oʻsha zahoti eshik orqasiga bekinibdi. Qolganlari esa duch kelgan joyga: biri oʻchoqning ichiga, biri sandiqning ichiga, biri uyning tokchasiga bekinishibdi…
Boʻri tandir ichiga eshik orqasiga va taxmonga bekinib olgan echkilardan boshqa uchta echki bolasini yeb, chiqib ketibdi.
Bir ozdan soʻng ona echki oʻtloqdan qaytib kelibdi. U eshikning ochiq qolganini, uydagi hamma narsaning agʻdar-toʻntar boʻlganini koʻrib, yugurib uyga kirsa, hech kim koʻrinmabdi. U titroq tovush bilan bolalarini chaqiribdi. Hech kim javob bermabdi. Ikkinchi qayta chaqirganda taxmonga, tandir ichiga va eshik orqasiga yashiringan uch bolasi oldida paydo boʻlibdi. Ular onalariga yigʻlab-siqtab boʻlgan voqeani aytib beribdilar.
Ona echki qattiq qaygʻuribdi. U boʻridan qanday qilib oʻch olish yoʻlini izlay boshlabdi. Oʻylab-oʻylab axiri bir yoʻl topibdi.
Echkining hovlisida eski oʻrasi bor ekan; echki bu oʻraga olov yoqibdi, olov laxcha choʻgʻ boʻlgach, oʻraning ustiga bir eski boʻyrani tashlab, uning ustiga sholcha yozibdi. Sholcha ustiga koʻrpachalarni solib, dasturxon yasabdi. Oʻzi esa oʻsha zahoti qozon-tovoqqa unnab, oshning harakatiga tushibdi, oshga guruch solib damlabdi. Bolalarini uyda qoldirib, oʻzi boʻrini izlab ketibdi. Qidirib-qidirib uni topibdi. Boʻri gʻor oldidagi supachada dam olib yotgan ekan. Echki unga taʼzim qilib, salom beribdi va qoʻlini koʻksiga qoʻyib:
— Boʻri aka, — debdi, — kecha men yoʻgʻimda bolalarim dan uchtasini qandaydir nomaʼlum maxluq yeb ketibdi. Men shunga xudoyi qildim, agar janobingizning koʻngillari tilasa, bizning uyimizga qadam ranjida qilsalar.
Qorni oʻlgudek toʻq boʻlishiga qaramay, boʻri darrov koʻna qolibdi. Ular echkining uyiga kelibdilar. Nozi-neʼmat bilan toʻla dasturxonni koʻrgan boʻri, oʻra ustiga solingan qalin koʻrpacha ustiga endi oʻtirmoqchi boʻlgan ekan, boʻyra oʻpirilib, boʻri oʻra ichiga agʻanab tushibdi. Laxcha choʻgʻ ustiga tushgan boʻri birdan dodlab yuboribdi.
— Voy-dod, — debdi boʻri oʻra ichida oʻzini har tomonga urib, — voy-dod, kuyib ketyapman, qutqaringlar! Laʼnati echki meni tortib ol.
Shunda echki kulib:
— Hechqisi yoʻq, taqsir, — debdi, — menda kuyganning dorisi bor. Shunda boʻri oʻra ichida dodlab turib:
— Kuyganga nima dori? — debdi.
— Garimdori dori, — deb javob beribdi echki.
— Tashla garimdoringni!
Echki oʻraga bir shoda garimdori tashlabdi. Boʻri uni kuygan joylariga ishqagan ekan, bir alami oʻn boʻlib yana baqiribdi:
— Kuyganga nima dori? — deb soʻrabdi.
— Tuz dori, — deb javob beribdi echki. — Tashla tuzingni! — debdi boʻri. Echki bir xumcha tuz tashlabdi.
Boʻri tuzni badaniga surtib yana dodlabdi.
— Kuyganga nima dori?
— Chaqirtikanak dori, — debdi echki.
U bir quchoq chaqirtikanak tashlabdi. Boʻri unga agʻanabdi, uning azobi yuz barobar koʻpayibdi. U qattiq-qattiq qichqirib, oxiri azob bilan jon beribdi. Echki omon qrlgan bolalari bilan tinch yashabdi.
