Duradgor bilan tikuvchi

Bor ekan, yoʻq ekan, och ekan, toʻq ekan. Oʻtgan zamonda bir duradgor bilan bir tikuvchi bor ekan. Bularning ikkovi bir-birlari bilan doʻst ekanlar. Bir kuni tikuvchi nihoyatda yaxshi bir koʻylak tikibdi va oʻrtogʻi duradgor ustani chaqirib:

— Bir koʻylak tikdim, koʻrdingmi? — deb duradgor ustaning qoʻliga beribdi. Usta koʻylakni koʻrib, hech tikkan yeri — chokni topolmabdi. Tikuvchi koʻylakni juda ustalik bilan tikkan ekan, Duradgor esa umrida bu xilda koʻylak koʻrmagan ekan. U bunga hayron boʻlib qolibdi:

— Rahmat oʻrtoq, sening hunaringga qoyilman,— debdi duradgor.

Oʻsha shaharda bir chiroyli qiz bor ekan. Bu qiz ham tikuvchi bilan, ham duradgor bilan gaplashib yurar ekan. Lekin har ikki doʻst bir-birlarining bu ishlaridan bexabar yurar ekanlar. Bir kun duradgor tikuvchi oshnasi yoniga borsa, doʻstining tikkan koʻylagini haligi qiz kiyib turgan emish. Buni koʻrgan duradgor nihoyat xafa boʻlibdi va oʻziga: “Tikuvchi bu hunarni qilibdi. Men ham bir ish qilay”, deb oʻsha kundan boshlab bir sandiq yasashga kirishibdi. Bir necha kundan keyin bir sandiq tayyorlabdi. Hech kim bunday sandiqni koʻrmagan ekan. Bir kun duradgor sandiqni tikuvchi oʻrtogʻiga koʻrsatibdi:

— Men bir sandiq yasadim, — debdi. Tikuvchi sandiqni koʻrib hayron boʻlib qolibdi:

— Doʻstim, siz ajoyib sandiq yasabsiz, — debdi tikuvchi. Duradgor:

— Buning ajoyib ekanligini ichiga tushsangiz bilasiz,— deb javob beribdi. Tikuvchi sandiqning ichiga tushgan ekan, duradgor kelib sandiqni bekitib, qulflab qoʻyibdi. Shundan soʻng sandiq havoga koʻtarila boshlabdi. Tikuvchi sandiq ichida dod-faryod koʻtaribdi, doʻsti quloq solmabdi. Sandiq havoga koʻtarilib chiqib ketibdi. Bir necha vaqtdan keyin tikuvchi oʻylab “Sandiqning ikkinchi bir qulogʻi bormikan, shuni burasam, yerga tusharmikan” deb, u yoqqa-bu yoqqa qaragan ekan, bir kichkina quloq koʻrinibdi. Shu quloqni burasa, sandiq yana ham yuqori koʻtarila boshlabdi. Nihoyat sandiqning uchinchi qulogʻini buragan ekan, pastga qarab tusha boshlabdi. Namozi asr vaqtida tikuvchi boshqa bir shaharning chetroq bir yeriga kelib tushibdi. Sandiqdan chiqib, uni koʻtarib ketayotgan ekan, yoʻlda bir chol uchrabdi. Chol doʻkonini bekitib turgan ekan. Tikuvchi cholga:

— Ey ota, men bir musofirman. Bu kun sizga mehmon boʻlsam, —debdi.

Chol bunga rozi boʻlib, uyiga boshlab olib boribdi. Sandiq esa cholning doʻkonida qolibdi. Cholning bir kampiri bor ekan. Ovqat tayyor ekan, yeb boʻlib, hol-ahvol soʻrashibdi. Tikuvchining hol-ahvolini soʻrab boʻlgandan keyin kampir bilan chol:

— Oʻgʻlim, siz bizga oʻgʻil boʻling, biz olamdan oʻtsak, shu joylar sizniki boʻlsin! — debdilar. Tikuvchi bu soʻzni eshitgandan keyin rozi boʻlibdi. Kechasi boʻlib qorongʻu tushibdi. Bir vaqtdan keyin osmonda bir yorugʻlik paydo boʻlibdi. Osmonda oy boʻlmasa ham, butun shahar yorugʻ boʻlib turgan ekan. Tikuvchi choldan soʻrabdi:

— Ajabo, osmonda oy boʻlmasa ham yorugʻ boʻlar ekan-da, bu shaharda,— debdi. Kampir javob beribdi:

— Bolam, bizga xudo bergan shahrimizning bir podshosi bor.

Ul podshohning bir qizi bor, juda ham chiroyli. Shu qizning nuri taftidan shahar kechasi yorugʻ boʻladi. Bu shahar xalqi chiroq yoqmaydi. U qiz olti oy yoz ravoqning tepasida balandlikda yotadi.

Tikuvchi bu soʻzni eshitib ichida: “Menga xudo berdi-ku!” debdi. Shu kecha chol bilan kampirning uyida yotibdi. Ertasiga tikuvchi chol bilan doʻkonga chiqibdi. Cholning kasbi boʻyoqchilik ekan. Kechgacha birgalashib boʻyoq boʻyashibdi. Kechqurun boʻlibdi. Chol uyga qaytmoqchi boʻlibdi. Tikuvchi cholga:

— Uy juda uzoq ekan, men shu yerda yotib yursam boʻlmaydimi? — debdi. Chol aytibdi:

— Uyda yotsang yaxshi boʻlar edi. Koʻngling bu yerni xohlasa yotaver,— debdi. Shu kuni doʻkonda yotib qolibdi. Ertasi turib nonushta qilib oʻtirgan ekan, jarchilar: “Bugun podshoh qirq kunlik ovga chiqadi. Har kimning yaxshi oti, yaxshi iti, yaxshi qushi boʻlsa ovga chiqa bersin” — deb chaqirib oʻtibdi. Podshoh oʻsha kuni ovga chiqib ketibdi. Kechqurun boʻlgach, chol yana uyiga qaytib ketibdi. Tikuvchi yolgʻiz qolib oʻylabdi:

“Shu kecha sandiqqa tushib bir tomosha qilib kelsam”, debdi. Shu bilan kechasi oʻrnidan turib, sandiqqa tushibdi. Sandiqning bir qulogʻini burasa, osmonga uchib chiqib ketibdi. Osmonda shaharni tomosha qilib, malikaning yotadigan ravogʻi ustiga kelib aylanib, ravoq ustidagi arkka tushibdi. Sandiqni tomga qoʻyib, ust kiyimlarini yechib, arqon topib, osilib tushibdi. Tikuvchi qizning yotoqxonasiga kiribdi. Qizni koʻribdi. Qiz bir parcha oydek yorugʻ nur sochib uxlab yotgan ekan. Yigit sekin qizni uygʻotibdi. Qiz uygʻonib qarasa, oldida bir kishi turgan emish. Qiz birdan choʻchib uygʻonib: “Kimsan?” debdi. Tikuvchi:

— Men “Azroil”man,— debdi. Qiz:

— Unday boʻlsa nima qilib yuribsan?— debdi.

— Xudo seni nihoyat chiroyli qilib yaratibdi. Sening husningni koʻrib mahliyo boʻlib turibman,— debdi. Qiz juda qoʻrqqanidan hech bir nima deyolmabdi. Tikuvchi sandiqqa tushib uchib yana doʻkonga qaytib, oʻz oʻrnida yota beribdi. Ertasiga qiz enagalarini chaqirib kechasi boʻlgan voqeani aytibdi.

Enagalari hayron boʻlishibdi. U kun yana kech boʻlibdi. Qiz oʻz uyida uxlab qolibdi. Bir vaqt haligi tikuvchi yana kelibdi. Shunday qilib, qirq kungacha shu voqea davom eta beribdi. Qirqinchi kuni podshoh ovdan qaytib kelibdi. Kechqurun podshoh qarasa, shaharning hamma yogʻi qorongʻu, ilgarigidek yorugʻ boʻlmay qolibdi. Podshoh qizining ravoqqa chiqib yotishini buyuribdi. Enagalar aytibdi:

— Qizingiz ravoqning tepasida, lekin bu kun qirq kun boʻldi, ajal farishtasi sizga kuyov boʻlgan, — debdi. Podshoh birdan hovliqib:

— Qizim oʻlganmi? — desa, enagalar:

— Yoʻq, erga tekkan, — debdi.

Podshoh:

— Mendan soʻroqsiz qanday erga tekkan?— deb, qoʻlini boʻlanglatib qizining oldiga chiqibdi.

Qizining oʻzidan soʻrabdi. Qiz:

— Bir kun uxlab yotsam bir kishi kelib meni uygʻotdi. Qarasam, menga qarab turibdi. Men: “Sen kimsan?” dedim. U: “Men Azroilman”, dedi. Undan keyin qoʻrqib “Nimaga kelding? — desam, u “Sening husni jamolingni koʻrib, oshigʻ beqaror boʻldim, senga uylanmoqchiman, dedi. Men: “Hozir otam yoʻq, otamdan soʻrab, nikoh qilib olsangiz!” desam, u koʻnmadi. Shundan beri har kuni keladi. Men uning qaydan kelganini ham, qayerga ketganini ham bilmayman,— debdi.

Podshoh bu gaplarni eshitib, hayron boʻlib, pastga tushibdi. Vazirlarini chaqirib qizidan eshitgan soʻzlarini birma-bir aytib beribdi. Vazirlaridan biri turib:

— Ey podshohim, bu jodugarning ishi boʻlsa kerak desa, ikkinchi vaziri:

— Buni bir sinab koʻrish kerak. Agar haqiqatda farishta boʻlsa, bu dunyo taomidan sira yemaydi, odamzod boʻlsa yeydi. Uning kelishiga har xil yaxshi taomlarni hozir qilib kutib olish kerak, — debdi.

Podshoh odamlari uning kelishini taomlarni tayyorlab qoʻyib, kutib turibdilar. Bir vaqt hamma uxlab qolganida tikuvchi qiz oldiga kelibdi. Qiz darhol oʻrnidan turib taomga taklif qilibdi. Qiz nazokat bilan:

— Bugun qirq kun boʻldi. Ikkovimiz bir yerda oʻtirib taom yemadik. Sizga taom hozirladim. Buni yeb, undan keyin yotamiz, — debdi.

Tikuvchi qizning hiylasini darrov fahmlabdi va:

— Bu taomni yemayman. Bu taomni yemoq bizga mumkin emas,— debdi. Qiz shuncha taklif qilib koʻrsa ham, sira unamabdi. Bir vaqtdan keyin podshoh chiqib qarasa, kuyovi ovqatga teg-mabdi.

Podshoh uning farishtaligiga ishonibdi.

Oradan bir qancha vaqt oʻtibdi. Podshohning qiziga ikkinchi bir podshohning oʻgʻlidan sovchi kelibdi. Sovchi podshoh oldiga kirib, taʼzim qilib:

— Men sizning qizingiz uchun falon podshoh tarafidan vakil boʻlib keldim, shunga bir javob qilsangiz, — debdi. Podshoh aytibdi:

— Bu kun qirqinchi kun boʻldi, qizimizni erga berganmiz,— debdi. Elchi:

— Kimga? — desa, podshoh:

— Azroilga, — debdi. Sovchi ichida “Bermas qizning qalini koʻp” degandek, bermas ekan-da, podshohimiz ustidan kulyapti, — deb podshoh huzuridan chiqib, oʻz eliga qarab joʻnabdi.

Sovchi oʻz podshosi oldiga yetib borib, qizning otasi aytgan soʻzlarni bayon qilibdi. Podshoh gʻazablanib butun odamlariga “Askar tayyor boʻlsin, falon podshohga qarshi urushga boramiz” deb xabar beribdi. Tez orada askar hozir boʻlibdi. Ular bir necha kundan keyin qizini bermagan podshohning yeriga bosib kiribdilar. Oxiri podshohning poytaxtiga yetib boribdilar. Borib shaharni qamal qilibdilar. Shunda qizning otasi vazirlari bilan kengashibdi. Vazirlari aytibdi:

— Biz dushman askari bilan urusha olmaymiz. Ular koʻp, biz oz. Qizingizga ayting, “azroil” kuyovingiz yordam qilmasa boʻlmaydi, bizga yordam kerak, — deyishibdi. Podshoh qiziga aytibdi. Kechasi tikuvchi kelibdi. Qiz unga aytibdi:

— Bizning shahrimiz dushman askari tarafidan oʻrab olingan. Shunga siz yordam qilmasangiz boʻlmaydiganga oʻxshaydi. Biz katta xavf ostida qoldik. Bizning qoʻldan podshohlik ketib qoladi,— debdi. Tikuvchi “Xoʻp” deb, darhol saroydan bir latta, choʻprak bilan bir qadoq yogʻ olib chiqishni buyuribdi. Qiz darhol uning aytgan narsalarini tayyor qildiribdi. Tikuvchi yogʻ bilan choʻpraklarni olibdi-da, sandiqqa tushib uchib ketibdi. Osmonga chiqib dushman askari ustiga besh-olti yerga oʻt yoqib tashlabdi. Dushman askarlari qoʻrqib: “Bizga osmondan balo yogʻdi”, deb oldi-orqasiga qaramay, qocha beribdilar. Hujum qilgan podshohning askarlari yengilibdi. Podshohning oʻgʻli ham askar hozirlab: “Oʻzim bormasam boʻlmas ekan, deb birmuncha askarlarini olib urushga kiribdi. Tikuvchi osmondan bular ustiga yana oʻt yoqib tashlabdi. Dushman askarlari ustiga yogʻilgan oʻt ularni kuydiribdi. Ular qoʻrqib, qochgani qochib, kuyib, oʻlgani oʻlib yengilibdi. Shu vaqt tikuvchi yigitning sandigʻiga yogʻ tushib qolgan ekan. Tashlagan choʻpraklaridan oʻt tushib sandiq ham yona boshlabdi. Tikuvchi buning ilojini qila olmabdi. Oʻzi ham biroz kuyibdi. Nihoyat, u togʻning orqasiga borib, bir suv boʻyiga yiqilib tushibdi. Dushman askarlari qochib ketibdilar. Tikuvchi yongan sandiqdan zoʻrgʻa chiqib, oʻzini suvga tashlabdi. U joyda shu kecha yotibdi. Uch oygacha togʻ-toshlarda yurib sogʻayib, yaxshi boʻlibdi. Biroq uning yuz-qoʻllari tirtiq boʻlib qolibdi. Uch oy oʻtibdi. Podshoh esa:

— Kuyovim kelmay qoldi, nima boʻldi ekan? — deb hayron boʻlib yuraveribdi. Shu orada podshoh oʻlib, uning oʻrniga qizi podshoh boʻlibdi. Qiz erining kelmaganiga hayron boʻlib yuribdi. Bir kuni tikuvchi “Men endi u shaharga borsam, podshoh arkining tagidan oʻtsam, meni biror kishi tanirmikan?” deb, bir eski yirtiq chopon kiyib yoʻlga tushibdi. U shaharga yetib borib podshoh saroyi oldidan oʻtib borayotganda qizning koʻzi unga tushib qolibdi. Qiz erini tanibdi. Darhol malika oʻz xizmatchilariga:

— Oʻsha ketib borayotgan odamni chaqirib kelinglar, lekin mening oldimga olib chiqayotganingizda yaxshi kiyimlar kiygizib olib chiqinglar! — debdi. Xizmatkorlar: “Xoʻp” deb tikuvchini chaqirib toʻxtatib, qoʻlidan ushlab:

— Seni podshoh chaqiryapti,— debdilar. Tikuvchi “Xoʻp”, deb ular oldiga kelibdi. Unga yaxshi kiyimlar kiydirib, podshoh qiz oldiga olib chiqibdilar. Qiz undan:

— Siz kimsiz? — deb soʻrabdi. Tikuvchi:

— Men Azroilman, — debdi.

Qiz:

— Sizga nima boʻldi, koʻrinmay ketdingiz, — debdi. Tikuvchi:

— Sizning otangizning dushmani bilan olishaman deb qanot-quyruqlarim yulinib, shu ahvolga tushib qoldim, — debdi. Qiz:

— Xudo xohlasa, yana qanot-quyruqlaringiz chiqib qolar. Men podshohlikni sizga berdim. Keling, mening oʻrnimda podshohlik qiling,— deb, otasidan qolgan podshohlikni eriga topshiribdi. Shu bilan tikuvchi malika bilan birga yashab, murod-maqsadiga yetgan ekan.