Doro va Iskandarbek
Bir vaqtda Doro degan katta podsho oʻtgan ekan. U bir podshoning qiziga uylangan ekan. U qizga Doroning bir vaziri ham oshiq boʻlib qolibdi. Doro podsho namoz oʻqiyotganida, vazir u ayolni yoʻq qilish payiga tushibdi-yu, bir xat yozib Doro podsho kavushining ichiga solib ketibdi. Doro podsho buni bilmay qolibdi, namoz oʻqib boʻlgach, kavushini kiygani kelibdi. Doro qarasa, kavishining ichida bir xat yotganmish. U xat yerdan keldimi, osmondan tushdimi, bilolmabdi. Xatni oʻqib koʻrsa, shunday soʻzlar yozilgan emish: “Ayolingizni tezda yoʻqoting, podsholikda nopok ayol turmasin!”
Xotini homilador ekan. Podsho surishtirmay bir qancha buyum-aslahalar berib, xotinini haydab yuboribdi. Xotin bir chordevorga borib oʻgʻil tugʻibdi. Oʻgʻlining otini Iskandarbek qoʻyibdi. Bir xatga bolaning nomini hamda: “Kimki shu bolani topsa, shu buyumlarni olib, bolani boqsin”, deb yozib, chaqaloqning boshiga bir qancha qimmatli buyumlar qoʻyib, otasi podsholik qiladigan mamlakatga ketibdi. Bir podachi echkilarini shu yerga olib kelib qolibdi. Uning echkilaridan biri kelib Iskandarbekni emizib ketibdi. Podachi buni bilmabdi. U bir momoning echkisi ekan. Podachi kechqurun uyga qaytganda, momo koʻradiki, echkisining suti yoʻq. U podachidan: “Echkining suti qani?” deb soʻrabdi. Podachi: “Echkining sutini men qaydan bilay”, deganda, kampir uni koyibdi. Ertasi ham podachi echkilarni shu yerga oʻtlatgani olib kelibdi. Yana echki chaqaloqni emizibdi. Podachi buni bilmay qolibdi. Kun kech boʻlibdi. Podachi podalarni uylariga qaytarib, “oshhalolga” boribdi. Momo echkisini sogʻay desa, bugun ham suti yoʻq. Bugun kechagidan koʻra qattiqroq urishibdi. Ertasiga podachi bilan birga oʻzi chiqib echkisini boqib kelmoqchi boʻlibdi.
Bir vaqt echki birdan chordevorga kirib ketibdi. Podachi bilan momo bunday kelib qarasa, echki bir bolani emizayotgan emish. Momo dimogʻi chogʻ boʻlib, u bolani oʻgʻil qilib olibdi. Momoning qoʻlida bola tarbiya topib, yildan-yilga ulgʻaya boribdi.
Olti-etti yoshlarga kiribdi. Bola hunarga koʻp qiziqibdi, ustaxonalarga borib, duradgorlik, miltiq yasash, qilich yasash ishlarini oʻrganibdi. U bir kun qilich yasayotgan ustada bir katta qilichni koʻrib, uni qoʻliga olishga ruxsat soʻrabdi. Usta:
— Bu bahodirlarning qilichi, uni koʻtarish sening qoʻlingdan kelmaydi! — debdi. Bola qilichni bir koʻrib beraman, deb qistay bergach, ustalardan biri “Qilichni bering, bolaning koʻngli qolmasin!” debdi. Iskandarbek qilichni qoʻliga olib bir silkib koʻrishi bilan, qilich uch-toʻrt boʻlak boʻlib ketibdi. Ustalar bu bola momoning oʻgʻli ekanini bilib, qilich haqini toʻlattirib olibdilar. Momo bolani koyibdi. Shunda bu voqeadan bir vazir ham xabardor boʻlib turgan ekan, qilichning pulini toʻlab, momodan bolani soʻrab olib ketibdi. Vazirning shu qatori bir oʻgʻli bor ekan. Iskandarbekni olib borib unga qoʻshib qoʻyibdi, ular ikkovi oʻynab yurisha beribdi.
Shu vazir podshosining bir goʻzal qizi boʻlib, uning qirqta kanizi bor ekan. Podshoning qizi bir yigit bilan gaplashib yurar ekan. Yigitni qiz kiyimida saqlar ekan. Bu sirni hech kim bilmas ekan. Ular bir kun daryo labiga choʻmilgani boribdilar. Shunda daryodan bir katta baliq chiqib qarab turgan ekan, u qiz baliqni nomahram, deb qocha boshlabdi. Baliq qah-qah urib kulibdi. Qiz bunga hayron boʻlib, qayrilib baliqqa qarabdi va uning nima sababdan kulayotganini soʻrabdi. Shunda baliq tilga kirib: “Sen gaplashib yurgan begona yigit nomahram boʻlmay, men bir baliq nomahram boʻlaymi? Gapingga kulmay boʻladimi”, debdi. Shunda baliqning gapiga qiz hayron boʻlib, otasining oldiga boribdi. Qiz otasiga shunday deb talab qilibdi: “Ota, kecha men daryo labiga borgan edim, unda bir baliqni koʻrdim. Meni koʻrishi bilan qah-qah urib kulib yubordi. Buning nima sababdan kulganini men bilolmadim. Shuning sababi nima ekan, bilib bersangiz”. Otasi darrov vazirni chaqirib qizi aytgan masalani oʻrtaga qoʻyibdi va buni uch kun ichida bilib berishni buyuribdi. “Agar uch kun ichida bilib kelmas ekansan, kallangdan umidvor boʻlma!” deb doʻq qilibdi.
Oradan ikki kun oʻtibdi, vazir sirni bilolmabdi. Vazir qoʻrqqanidan oʻz oʻgʻli bilan Iskandarbekni har tomonga qochirib yuboribdi. Vazirning oʻgʻli bir mamlakatga borib qolibdi. Uning hayron boʻlib yurganini bir momo sezib: “Oʻgʻlim, qayerdan kelgansan, nima uchun bunday qilib yuribsan?” deb soʻroqlabdi.
Vazirning oʻgʻli otasining kimligini va uning boshiga tushgan mushkul ishni, otasi qoʻrqib bolalarini har tomonga qochirib yuborganini aytibdi. Shunda kampir oʻylab turib: “Bu sirni bilish oson, gʻam yema, bolam, bunga men chora topaman”, debdi. Kampir darhol vazirning oʻgʻli bilan vazirni qidirib boribdi. Vazir kampirni podsho huzuriga olib borib baliqning ne sababdan kulganini shu kampir biladi, deb podshoga uqtiribdi.
Momo bir xoli uy toptirib podsho bilan vazirni boshlab kiribdi, podshoga: “Qizingizni va uning dugonasini chaqiring”, debdi. Podsho qizi bilan dugonasini chaqirtirib kelibdi. Kampir:
— Bir qoshiq qonimdan kechsangiz sirni aytaman, — debdi. Podsho bir qoshiq qonidan kechibdi. Shunda kampir qizning dugonasini yechintirib koʻrishni soʻrabdi. Yechintirib koʻrsalar, u qizlar kiyimini kiygan yigit ekan. Podsho gʻazab bilan darhol oʻz qizining va yigitning kallasini uzibdi.
Endi gapni Iskandarbekdan eshiting: Iskandarbek tilanchilik qilib, oʻz onasining oldiga borib qolibdi. Onasi qarab bolani oʻziga oʻxshatibdi. Keyin koʻngli buzilib ketibdi: “Attang, men chordevorga tashlab ketgan bolam oʻlmagan boʻlsa, shunday tilanchi boʻlsa ham dunyoda yurgan boʻlar edi”, deb oʻylabdi. Shu mahal onaning esiga bolaning nomini soʻrash tushibdi. Soʻragan ekan “Iskandarbek” degan soʻzni eshitibdi. Ona oʻz bolasi ekanligini tanib, u bilan quchoqlashib koʻrishibdi, bolani bagʻriga olib, ancha vaqt yigʻlabdi. Oʻgʻlini podsho buvasiga koʻrsatmay, bir yashirin xonada saqlab parvarish qilibdi.
Podsho buva bir kun bir tush koʻribdi, tushida hovlisida bir oy paydo boʻlib, butun olamni yoritib yuborganmish. Podshoning bir qari piri bor ekan, u oʻz tushini shu piriga aytibdi. Piri shunday deb taʼbir beribdi: “Sening avlodingdan Iskandarbek degan bir bola paydo boʻladi. U butun yer yuziga podsho boʻladi”. Bir kun bu tushning taʼbirini podsho oʻz qiziga aytgan ekan, qizi shodligini otasidan yashirolmabdi. “Ota, bir qoshiq qonimdan kechsangiz, bir sir bor, aytaman”, debdi. Otasi “Bir qoshiq qoningdan kechdim, qizim, ayt!” debdi.
Shunda qizi: “E, ota, mening erim tuhmatga uchib, besabab bir qancha mol-anjomlar bilan qoʻyib yuborganda, men homilador edim, yoʻlda koʻzim yoridi. Bolani nima qilishni bilmay, noiloj bir chordevorga yotqizdim, boshiga qimmatli mol-anjomlarni qoʻydim va nomini Iskandarbek qoʻyib, bir xatga: “Bolaning nomi Iskandarbek, shu bolani kim boqsa, shu qimmatli mollar oʻshaniki boʻladi”, deb yozdim. Mendan keyin bolani bir echki kelib emizibdi. U echki bir momoning echkisi ekan. Momo echkisi nima sababdan kam sut berayotganini bilish uchun echkini poylabdi, koʻrsalarki, echki podalar ichidan ajralib, bir chordevorga kirib ketibdi. Keyin ular Iskandarbekni topibdilar”, deb Iskandarbekning tarixini gapirib beribdi. Buvasi Iskandarbekni oʻqitib uni oʻz askarlariga lashkarboshi qilib qoʻyibdi.
Endigi gapni Iskandarbekning oʻz otasi — Doro podshodan soʻrang.
Doro katta podsho ekan. U kamida besh-oltita boshqa podsholarga soliq solar ekan. Doro podshoga Iskandarbekning buvasi ham qaram ekan. U ham bu yil katta soliq toʻlashi kerak ekan. Doro podsho soliq toʻlashni qistayveribdi. Iskandarbekning otasi yosh pahlavon lashkarboshiga ishonib soliq toʻlashdan bosh tortibdi. Shu orada Doro podsho vafot etibdi. Uning oʻrniga katta xotinidan boʻlgan katta akasi oʻtiribdi. Katta akasi Iskandarbekning buvasidan oʻch olmoqchi boʻlibdi. Chunki u Doro podsho oʻlganda fotiha oʻqishga ham kelmagan ekan. Doroning katta oʻgʻli qoʻshin toʻplab, Iskandarbekka urush eʼlon qilibdi. Iskandarbek ham oʻz qoʻshinlarini toʻplab, oʻgay akasiga qarshi yurish qilibdi. Iskandarbekning buvasi oʻz nabirasining kuchini sinab koʻrish uchun, uning oʻz akasiga qarshi borayotganini bildirmabdi. Iskandarbek qoʻshinlari shiddatli jang qilib, oʻz akasining qoʻshinlarini yengay debdi. Shunda akasining munofiq vazirlaridan biri uxlab yotganida oʻz podshosining kallasiga qilich solib, buni Iskandarbekka maʼlum qilibdi. Buvasi bundan xabardor boʻlib, sirni Iskandarbekka aytibdi. “Bu podsho sening oʻz akang, men kuchingni va gʻayratingni sinash niyatida sening urush ochishingga qarshi turmagan edim”, debdi. Shunda Iskandarbek akasiga qilich solgan munofiq vazirga “Podshoning yotgan joyiga meni olib bor!” debdi. Vazir olib borganda akasining joni hali chiqmagan ekan. Iskandarbekni tanigach, akasi vazirning munofiqligini, uning niyati taxtga chiqish ekanligini uqtiribdi, keyinchalik bu vazir Iskandarbekka ham shunday xiyonat qilishini aytibdi. Iskandarbekka: “Podsholik senga qoldi, podsholikda falon joyga bekitib boqiladigan bir ot bor va falon joyda saqlanib qoʻyilgan bir goʻzal qiz bor, shularni birinchi navbatda oʻz himoyangga ol!” deb vasiyat qilib, jon beribdi. Iskandarbek akasi aytganlarini qilibdi, munofiq vazirni oʻldiribdi, butun mamlakatga oʻzini podsho deb eʼlon qilibdi.
