Dono Zulayho

Oʻtgan zamonda Anvarxon degan bir podsho boʻlar ekan, uning Zulayho degan xotini bor ekan. U donolik olamining malikasi, farosat olamining quyoshi ekan.

Bir kuni qoʻshni bir podshodan Anvar podsho huzuriga odamlar kelibdi. Ular:

— Sultonimiz sizdan oʻttizta tulki, qirqta qizil yoʻlbars, saksonta serka, toʻqsonta toʻrgay, yuzta tuxum topib yuborishingizni iltimos qildilar, — deyishibdi.

Anvar podsho oʻylanib turib:

— Podsho aytgan narsalarning hammasini ham topsa boʻladi, ammo qirqta qizil yoʻlbarsni qayoqdan topsam ekan, — debdi. Nihoyat, buning chorasini topolmay, dardini xotini Zulayhoga aytibdi. Zulayho eridan bu gapni eshitib qah-qah urib kulibdi.

— Ey, sizning ogʻayningiz odamlarning qaysi yoshda, qanday holatda boʻlishini topishmoq qilib aytibdi-ku, — debdi va: — Uttiz yoshda kishi tulkiday yuradi, qirqida qizil yoʻlbars boʻladi. Saksonida serkadayin boʻshashib, tuqsonida toʻrgʻayday tili tutilib qoladi, yuzga kirgan kishi tuxumday chayqalib yotib qoladi. Bu gaplarni oʻsha kelgan kishilarga ayting. Ular podsholari huzurida bu soʻzlarimni toʻtiday takrorlashsin, — debdi.

Zulayho qoʻshni podshoning topishmogʻiga ana shunday javob bergan ekan.

Bir kuni Anvar podsho aql va farosat olamining sohiblarini yigʻib, ularga savol tashlabdi:

— Dunyoda hamma narsadan nima shirin?

— Asal! — debdi bir donishmand.

— Qand! — debdi yana bir kishi.

Bu javoblar podshoga maʼqul boʻlmabdi. Qolgan donishmandlar nima deb javob qilishlarini bilmay, oʻylanib turgan ekanlar, shunda ichkarida oʻtirgan Zulayho:

— Hamma narsadan roʻzgʻor shirin, — debdi. Shundan keyin Anvar podsho:

— Dunyoda hamma narsadan nima achchiq? — deb soʻrabdi.

— Qalampir, — debdi donishmandlardan biri.

— Zahar, — debdi yana bir donishmand. Shunda Zulayho yana javob qilib:

— Dunyoda hamma narsadan achchiq narsa ham roʻzgʻor, — debdi.

Shundan keyin Anvar podsho:

— Dunyoda hamma narsadan nima semiz? — deb soʻrabdi.

— Qoʻy, — debdi oʻtirganlardan biri.

— Toʻngʻiz, — debdi yana biri.

— Fil, — debdi uchinchisi.

Ularning hech birining javobi Anvar podshoni qanoatlantirmabdi. Shunda Zulayho:

— Olamda hamma narsadan suv semiz, — debdi. Bu javob ham hammaga maʼqul boʻlibdi. Anvar podsho oʻylab turib yana bir savol beribdi:

— Dunyoda eng yugurik narsa nima?

— Quyon, — debdi bir donishmand.

— Kiyik, — debdi biri.

— It, — debdi yana biri.

— Ot, — debdi toʻrtinchi donishmand.

Ularning bu javoblari ham Anvar podshoni qanoatlantirmabdi. Shunda Zulayho:

— Dunyoda eng yugurik narsa odamning koʻngli, — debdi.

Shunday qilib Zulayho hamma donishmandlardan aqlli chiqqan ekan.

Bir kuni Anvar podsho va Zulayho sayr qilib yurib bir soyga kelishibdi. U yerda suvda oʻsayotgan qamishni koʻrib qolishibdi. Shunda:

— Qamish suvga qonyapti, — debdi podsho.

— Yoʻq, qamish yomgʻirdan bahra olib oʻsyapti! — debdi dono Zulayho.

Ular yoʻlda yana davom etishibdi. Yoʻl yurishibdi, yoʻl yurishsa ham moʻl yurishibdi. Oxiri otlari chanqab, bir ariqqa kelishibdi. Podsho otini sugʻora boshlabdi. Zulayho esa otini suvga tushiribdi-yu, ammo uning boshini osmonga qayirib tura beribdi.

Podsho hayron boʻlib:

— Nimaga otni sugʻormayapsan? — deb soʻrabdi.

— Mening otim oyogʻidan suv ichyapti, — debdi Zulayho.

— Ot ham oyogʻidan suv ichadimi? — debdi podsho.

— Qamish oyogʻidan suv ichgandan keyin, mening otim ham oyogʻidan suv ichadi-da, — debdi Zulayho.

Anvar podsho bu yerda ham Zulayhodan mot boʻlibdi. Anvar podsho bilan Zulayho yoʻlda quyunga yoʻliqishibdi. Shunda Anvar podsho:

— Zulayho, — debdi.

— Labbay, shohim, — debdi Zulayho.

Borib soʻragin-chi, bu quyun qayerga qoʻnar ekan? — debdi podsho.

Zulayho uzoq-uzoqlarni aylanib, qaytib kelibdi. Shunda Anvar podsho:

— Quyun senga nima dedi? — deb soʻrabdi.

— Qayerga qoʻnasan, desam, “mening yelganimni yel biladi, qoʻnganimni soy biladi. Soʻragan sen tentakmi, soʻratgan xon tentakmi”, — dedi debdi Zulayho.

Anvar podsho Zulayhodan yana mot boʻlgan ekan.