Boʻz bola

Bor ekanu yoʻq ekan,

Och ekanu toʻq ekan.

Boʻri bakovul ekan,

Tulki yasovul ekan,

Qargʻa qaqimchi ekan,

Chumchuq chaqimchi ekan.

Koʻchmanchilik zamonda

Atoqli boy bor ekan.

Sevib olgan yoridan

Sevinchogʻi yoʻq ekan.

Davlat desang hisobsiz,

Yilqi, qoʻyi sanoqsiz.

Shuncha davlatda, esiz,

Bir oʻgʻilga zor ekan.

Boy bolasi yoʻqligidan kecha-kunduz qaygʻurib, yegan-ichganida halovat yoʻq ekan. Ziyorat qilmagan mozori, aziz-avliyolari qolmabdi. Oxirida xotin ikkiqat boʻlib, bir oʻgʻil tugʻibdi, oydek bola ekan. Boy suyunganidan ikki kecha-kunduz toʻy-tomosha qilib butun yurtga osh beribdi. Toʻyga yigʻilganlar bolaga Boʻz bola deb ot qoʻyibdilar. Boʻz bolaning beshik toʻyi kuni onasi dunyodan koʻz yumibdi. Boy bir yaxshi enaga topib kelib, bolani oʻz uyida boqtiribdi. Shu kunlarda bir yaxshi koʻradigan davlat boshi echkisi tugʻib, u echkining bolasi oʻlgan ekan. Boʻz bolani shu echki suti bilan boqibdilar. Echki har kuni daladan oʻtlab-oʻtlab kelib, sut berib ketar ekan. Shu sut bilan bolani boqishar ekan. Boʻz bola tez kunda ulgʻayib, katta boʻlib, tili chiqibdi. Boʻz bola ikki yashar boʻlganda boy ikkinchi xotin olibdi. Oʻgay ona keyinroq bir oʻgʻil tuqqandan keyin Boʻz bolaga hasad qila boshlabdi. Bolani yaxshi yuvib-taramay, ozoda qilib qoʻymay, bir chekkada, eski koʻrpada yotqizib, uning qorni ochib non desa, urishib-ziriqtirib, bir tomonga uloqtirib xoʻrlabdi. Oʻgay ona Boʻz bolani yoʻq qilib, boyning davlatiga oʻz bolasini ega qilmoq fikriga tushibdi.

Boʻz bola yoshi ulgʻaygach, maktabga kiribdi. U har kuni maktabdan kelganda otasi uni yoniga olib oʻqitib koʻrib, shirin gaplar bilan uning koʻnglini koʻtarar ekan. Oʻgay ona uni koʻrolmay oʻz bolasini boyga tiqishtirib: «Qoch, kap-katta bola boʻlib, otang yonida oʻtirgani uyalmaysanmi? Mana, ukang ota tizzasida oʻtiraman, deb talpinyapti», deb turtkilar ekan. Shunday boʻlsa ham otasining yana Boʻz bolani erkalatganini koʻrib xotinining gʻashi kelib, uni juda yomon koʻrar ekan.

Boʻz bola har doim ukasini koʻtarib unga mehribonlik qilgani uchun ukasi uni yaxshi koʻrar ekan. Oradan uch-toʻrt yil oʻtgandan keyin Boʻz bolani boqqan echki juda ham ajoyib bir chiroyli bola tugʻibdi. Uni Boʻz bola «meniki», deb qulogʻini tishlab, oʻz qoʻli bilan boqibdi. Ona echki har kuni ikki-uch mahal kelib, bolasini emizib, dalaga oʻtlagani chiqib ketarkan. Echkicha boʻlsa Boʻz bola bilan oʻynashib yurar ekan. Boʻz bola echkichani soʻzga oʻrgatibdi. Oʻgay onasidan xoʻrlanganda echkisi bilan soʻzlashib, qaygʻusini tarqatar ekan. Oʻgay ona Boʻщ bolani gʻar qancha xoʻrlasa ham u indamas ekan. Oʻgay ona bunga chidolmay chora izlay boshlabdi. Uning basharasi burishgan bir kampir onasi bor ekan. U makr-hiylaga juda usta ekan. Oʻgay ona unga maslahat solibdi.

Kampir aytibdi:

— Ering savdoga ketganda, har kuni Boʻz bola non soʻraganda, unga kuygan kulcha ber, oʻz oʻgʻlingga boʻlsa yogʻliq non ber. Anna shunaqa qilsang Boʻz bola sendan arazlab biror tomonga ketib qoladi, yoki otasiga chaqadi. Shunda sen aybni Boʻz bolaga qoʻyib, shallaqilik qilib tursang, eringning achchigʻi chiqadi. Shunda ering bolani biror tomonga yuboradi. Sen Boʻz boladan qutulasan-qolasan.

Eri savdoga ketgan kundan boshlab oʻgay ona kampirning aytganlarini bajaribdi. Boʻz bola onasining ishiga nima qilarini bilmay xafa boʻlib, boqqa chiqib oʻtirsa, echkichasi ґynoqlab oldiga kelibdi.

Echki Boʻz bolani xafa koʻrib:

— Ha, Boʻz bolakay, nega buncha xafasiz? – debdi. Boʻz bola unga:

— Ey, qoʻysang-chi, soʻraganing bilan biror narsani uddasidan chiqsang ekan, men senga aytsam, qoʻy, nima qilasan soʻrab, — debdi.

Echki boʻlsa:

— Akajon, menga soʻzlang, balki men biror chorasini koʻrarman, boʻlmasa yanyaa boshqa yoʻl toparmiz, — debdi.

Echkisining bunday dono soʻzlaganiga Boʻz bola hayron qolibdi va unga oʻgay onasining to shu choqqacha xoʻrlab kelganini, ayniqsa, otasi savdoga ketgandan keyin har kuni maktabdan kelganida bittadan kuygan kulcha bera boshlaganini, oʻz bolasiga yogʻliq non berib, uni juda xoʻrlayotganini soʻzlab yigʻlabdi. Echki unga dildorlik qilib:

— Qoʻying, kuygan kulchani menga bering, men sizga yaxshi ovqat topib beraman, — debdi.

Boʻz bola nonni echkisiga toʻgʻrab beribdi, echki nonni yeb olib, duo oʻqibdi. Boʻz bola qarasa, oldida bir tovoq osh turgan emish. Boʻz bola oshni yeb qornini toʻygʻazibdi.

Mana shunday qilib, har kuni kuygan nonni echkiga berib, oʻzi yoʻqdan keladigan oshni yeb, oʻynab-kulib yura beribdi.

Bu voqeani bir kun oʻgay ona koʻrib qolib, oʻz onasiga soʻzlabdi.

Kampir bir oz oʻylab turib:

— Buning ishi oson, sen ering kelar kuni oʻzingni kasallikka solib yot, ering soʻrasa: «Menga jin tegibdi», degin. Folbin: «Boʻz bolaning echkisini soʻyib xudoyi qilsang yaxshi boʻlasan» dedi, degin. Ering soʻzingni qaytarmaydi-da, echkini soʻyadi, shunda sen qutulasan-qoʻyasan, — debdi.

Xotin eri kelgan kuni onasi aytgandek qilib yigʻlab, eriga zorlanib soʻzlabdi, eri darrov qassobni chaqirib echkini soʻyishga buyuribdi. Goʻshtini xudoyi qilib, kallasini somonxonaga koʻmdiribdi. Boʻz bola maktabdan kelib koʻrsa, echkisi yoʻq. Ukasidan soʻrasa, ukasi:

— Otam keldilar, onam kasal boʻldi, echkingizni soʻydirib xudoyi qildik, kallasini somonxonaga koʻmdik, — debdi.

Boʻz bola qarasa voqea ukasi aytganday. Boʻz bola ukasiga:

— Endi bizga bu yurt harom boʻldi. Onamga ham, otamga ham ayt, endi mendan butunlay qutuldilar, men ketdim, —deb joʻnabdi. Chunki echkisi bir kun ilgari Boʻz bolaga: «Ertaga otang keladi, onang meni soʻydirib xudoyi qiladi. Meni soʻydirgandan soʻng sen bu yerda turma. Onang senga ziyon qiladi, boshqa tomonga ket», degan ekan.

Boʻz bola ketayotgan ekan, koʻchada ikki jonajon oʻrtogʻi uchrab:

— Yoʻl boʻlsin? — debdi.

Boʻz bola ularga hamma voqeani aytib, endi men bu yerda turmayman, xayr, ketdim, — debdi. Ikki oʻrtogʻi: «Toʻxta, boʻlmasa biz ham sen bilan birga boramiz, biz ham senga oʻxshash oʻgay ona qoʻlida ezilganlardan, sen qayga borsdng biz ham shunda boramiz», deb birga joʻnashnbdi. Boʻz bolaning otasi kichik oʻgʻli, akam ketib qoldi, deb yigʻlab kirganiii bilib ketidln yugurib chiqib, chaqiribdi, bolalar qaramay keta beribdilar. Otasi Boʻz bolaga, boʻlmasa biror narsa olib ket, deb shuni aytibdi:

Boʻz bolaxon, Boʻz bola,

Boʻzlarda bitgan lola.

Qoʻtondagi qoʻylardan —

Haydab ketgin Boʻz bola.

Boʻz bolaxon, Boʻz bola,

Boʻzlarda bitgan lola.

Yilqidagi otlardan —

Mina ketgin, Boʻz bola.

Boʻz bolaxon, Boʻz bola,

Boʻzlarda bitgan lola.

Boʻgʻchadagi toʻnlardan —

Kiya ketgin, Boʻz bola.

Boʻz bolaxon, Boʻz bola,

Boʻzlarda bitgan lola.

Gʻaznadagi pullardan —

Ola ketgin, Boʻz bola.

Boʻz bolaning juda ham achchigʻi chiqib:

Qoʻtondagi qoʻylaring,

Oʻn oshingga soʻyilsin.

Yilqidagi otlaring,

Maʼrakangga soʻyilsin.

Boʻgʻchadagi toʻnlaring,

Tovutingga yopilsin.

Gʻaznadagi pullaring,

Tovutingdan sochilsin,

deb otasining soʻziga qaramay, badar keta beribdi. Uch oʻrtoq uch ogʻaynidek yura beribdilar. Yoʻl yurishibdi, yoʻl yurishsa ham moʻl yurishibdi.

Qumlar bosib, choʻl kezib,

Daryo kechib, togʻ oshib,

Uch ogʻayni yurdilar,

Gurunglashib, oʻynashib.

Yurib-yurib bir daraxtzorga borishibdi. Bir oz ovqatlanib, dam olib oʻtirishgan ekan, bir daraxt shoxida bir lochinni koʻrishibdi. Uni tutib olib keta berishibdi. Yoʻlda togʻ orasida bir tozi it yurgan ekan, uni ham tutib olishibdi.

Yoʻlda qush bir tomonga qarab intilibdi, qarasalar bir toʻda kaklik yurgan ekan, qush shu kakliklarga intilgan ekan. Itni yuborib, kakliklarei uchirib, qushni solishibdi. Qush kakliklardan birini olib davra solib koʻtarilib keta beribdi. It ham qushning ketidan ketaveribdi. Bular ham qush bilan it ketidan «max-max»lashib quvib keta beribdilar. Qush borib-borib bir yerga qoʻnibdi. Qush tushgan joyga borsalar, bir ulugʻ daryo labida xonlar saroyiga oʻxshash bir imorati oliy bor emish. Qush esa shu imoratning kungirasiga qoʻnibdi. Qushni chaqirsalar sira qaramabdi. Oʻzi kelar, deb bir daraxt tagiga oʻtirib, ovqatlanib, yaslanib uxlab qolishibdi. Bulardan birining uyqusi kelmay oʻtirgan ekan, saroydan bir qiz chiqibdi, uning qoʻlida oltin obdasta bor ekan, u qiz daryodan suz olib turib yotganlarga qarab, Boʻz bolaning chiroyiga mahliyo boʻlib qoʻlidagi oltin obdastasini daryoga tushirib yuboribdi.

Qiz kelib, uygʻoq yigitdan:

— Sizlar kimsizlar, qaydan kelasizlar, qayga borasizlar, bu yotgan ofatijon kim? — deb soʻrabdi.

Unga yigit butun boshidan oʻtgan, kurgan-kechirganlarini soʻzlab, yotgan yigit oʻrtogʻi Boʻz bola ekanini aytibdi va:

— Sen oʻzing kimsan, bu kimning joyi? — deb soʻrabdi. Qiz:

— Bu saroy shu yurtning xoni Oytugʻdixonning qizi Oyparcha begimning maxsus saroyi, men uning choʻrisiman. Xon bugun-erta qizini uzatadi, men Oyparcha begimning sochlarini yuvmoq uchun suvga chiqqan edim. Sizlarni koʻrib, esim ogʻib, obdastamni suvga tushirib yubordim. Endi Oyparcha begimga nima javob beraman?! — deb yigʻlabdi.

Yigitning qizga rahmi kelib, yechinib suvga shoʻngʻib, oltin obdastani topolmabdi. Qiz esa yigʻlab-yigʻlab saroyga kirib ketibdi.

Oyparcha begim choʻrini koyib, kech qolganining sababini soʻrab, obdasta bilan suvni talab qilibdi. Choʻri koʻrganlarini soʻzlab, Boʻz bolaning chiroyini xon qiziga maqtabdi, Oyparchaning shavqi ortib, qiziqib daryo tomonga qaratib qurilgan eshikchani ochib qarasa: aytganidek uch yigit yotibdi. Ular biri biridan chiroyli, hammasidan ham choʻri qiz aytgandek oʻrtada yotgan Boʻz bola juda ham chiroyli. Koʻra solib ishq oʻti yuragiga tegib, «voh» deb oʻzini tashlabdi. Choʻri qiz gulob sepib Oyparchani oʻziga keltiribdi. Xon qizi choʻridan ikki olma keltirmoqni soʻrabdi. Choʻri ikki qizil olma keltirib beribdi. Oyparcha moʻljallab turib, olmani Boʻz bolaga irgʻitib, uygʻotibdi.

Boʻz bola uygʻonib qarasa, yuqori eshikchada bir qizil gul ochilib-kulib, yuz noz-karashma bilan buralib turibdi. Bu qanday qiz ekan yoki tushimmikan, deb koʻzini uqalab qarab tursa, qiz bir qizil olmani Boʻz bola tomon irgʻitib, eshikni bekitib, yana ochib qarabdi. Boʻz bola ham bir koʻrishdayoq oshiqi beqaror boʻlib, yonidan roʻmolchasini olib, hilpiratib, yuragiga bosibdi, yaʼni xon qiziga: «men seni sevaman, yaqinimga kel», degan ishoratiga «men ham seni sevaman», deb yurak alangasini ishora bnlan maʼlum qilibdi, irgʻib oʻrnidan turib, saroy tagiga borib, uning kim ekanini soʻrabdi.

Ikkalasi bir-birining kim ekanligini soʻrashganidai keyin, xon qizi:

— Meni otam bir sevmagan xonzodaga bermoqchi, sen istasang boshqa tomonlarga qochib ketamiz, — debdi. Boʻz bola:

— Mening ikkita oʻrtogʻim bor, ularni nima qilamiz? — debdi.

Qiz:

— Ular ketimizdan borarlar, sen kechqurun el uxlagan chogʻda shu yerga kel, men ikki ot bilan seni kutaman, birga qochamiz, — debdi.

Boʻz bola «xoʻp» deb oʻrtoqlari yoniga qaytib, voqeani ularga aytib, kechqurun el uxlagan chogʻda doʻstlari bilan xayrlashib, saroy tomon borsa, qiz otlar bilan tayyor boʻlib, kutib turgan ekan. Ikkalasi otlarga minishib, saroy va yurti bilan xayrlashib, ota-onasi bilan xayr-maʼzurni nasiya qilib, hayyo-hayt, deb yoʻlga tushibdi.

Ikkala yor joʻnadi,

Sahrolarni changitib,

Quvalashib, oʻynashib,

Togʻlarda ot sakratib.

Ikkala yor joʻnadi,

El uyquga kirganda.

Quchoqlashdi, oʻpishdi,

Oy moʻralab turganda.

Shu yurganlaricha yoʻl yurib, yoʻl yurishsa ham moʻl yurib, besh kechayu besh kunduz deganda baland bir qoʻrgʻonga yetibdilar, egaigidan kirib qarasalar, xonlar saroyidek oliy imoratlaru ichida hech kim yoʻq. Tavakkal qilib tushib qarasalar, uylar bezogʻlik, paloslar solingan, odam bolasidan hech zot yoʻq. U yon-bu yon qarasalar, yoʻqotilgan qush bilan it shu yerda ekan. Hayron boʻlib, qush va itga ovqat beribdilar, itning boshini silabdilar. Har ikkalasi u yoq-bu yoqni qarab, hamma yoqni oʻzlariniki qilib olishibdi.

Bugun oʻn kun boʻladi deganda, haligi qolgan ikki oʻrtoqlari ham yetib kelishib, Boʻz bolani shu qoʻrgʻondan topishib, hammalari har kun galma-gal ov qilib shu qoʻrgʻonda umr oʻtkazib yurishibdi.

Endigi soʻzni xon tomondan eshiting. Xon qizini turkman xonining oʻgʻliga bergan ekan. Bular qochgan kunning ertasiga turkman xonining oʻgʻli asasa-yu dabdaba bilan qizni kelin qilib tushirib olib ketmoqqa kelibdi. Eshitsa, xon qizi bir nomaʼlum kishi bilan qochgan yoki oʻzi qochgan. Xon har tomonni qidirtirib kishilar yuboribdi. Kuyov hayron boʻlib, qoʻshin tushirib yota beribdi.

Qidiruvchilar bir qancha kunlar sarson boʻlib, oxiri yoʻllari Boʻz bola turgan qoʻrgʻonga toʻgʻri kelib qoladilar. Qarasalar: xon tomonidan qamoq qilinib qoʻygan qoʻrgʻondan tutun chiqmoqda. Hayron boʻlib, bu yerga kim kelib, xondan qoʻrqmay joy qilgan ekan, deb kirib qarasalar, qiz qochgan kuni xonnipg otxonasidan yoʻqolgan otdan biri turibdi. Ular birga kelgan kampirni ichkari kirgizibdilar. Kampir sekin qaytib chiqib: «Xon qizi shunda ekan», debdi. Yasovullar bosib kirib, Boʻz bolani tutib, tut yogʻochga bogʻlab, xon qizini behush qilib otga oʻngarib ketmoqchi boʻlganlarida, Boʻz bola yigʻlab yigitlarga qarab shunday debdi:

Togʻdan kelgan botirlar,

Yaxshi yigit shotirlar,

Yorim olib ketmanglar,

Bizga zulm etmaganlar!

Shunqorimni soldirib,

Burgutlarga oldirib,

Tutga bogʻlab qoldirib,

Meni tashlab ketmanglar!

Birga elting boʻlmasa,

Yo oʻldiring boʻlmasa,

Yigit boʻlib, ot minib,

Nomardlikni qilmanglar!

Yigitlardan birining achchigʻi chiqib:

— Xon qizini oʻgʻirlab kelib, yana tilingni tiymaysan, — deb qilich bilan bir uribdi, qizni olib joʻnashibdi.

Kechqurun ikki oʻrtogʻi ovdan qaytib kelsalar, Boʻz bolani oʻldirib, Oyparchani oʻgʻirlab ketibdilar. Boʻz bola uchun yigʻlab, oʻligini tutdan yechib olib, oʻtirib maslahat qilib, oʻrtogʻimizning oʻligini begona joylarda qoldirmaymiz, deb otga ortib joʻnashibdi. Yura-yura adashib Oytugʻdixonning shahariga kelib qolishibdi. Endi, xon bilib qolmasin, deb Boʻz bolaning oʻligini bir yerga koʻmib, ustiga qovoq ekib, uning atrofini obod qilib, chayla tikib, ikkalasi darvesh kiyimini kiyib, shunda, oʻrtoqlarining boshidan duoyi takbir qilib oʻtirishibdi.

Xon qizini saroyga keltirgandan keyin, qiz otasiga:

— Men endi er qilmayman, — debdi.

Xon noiloj, kuyovni qancha sarpolar bilan aldab, zoʻrgʻa joʻnatibdi. Oyparcha oʻz saroyidan boshqa yerlarga chiqmay, Boʻz bola ishqida kecha-kunduz yigʻlab yotib olibdi. Doim ishi, biror yurtdan bir darvesh yoki jahongashtalardan kelib qolsa, ularni gapga solib, Boʻz boladan darak soʻrar ekan. Chunki, u Boʻz bolaning oʻlganini koʻrmagan, hali tirik deb gumon qilar ekan. Darveshlar kelsa kuylatib, koʻrgan-kechirganlaridan soʻylatib, shuning bilan ovunar ekan. Bir kuni uning bir choʻrisi Boʻz bola tomonidan oʻtib qolib, uning darvesh oʻrtoqlarini gʻamli-alamli kuylab oʻtirganlarini eshitib, Oyparchaga soʻzlab beribdi. Oyparcha darrov kishi yuborib, oʻsha ikki darveshni keltirib, gapirib, kuylab bermoqlarini soʻrabdi. Darveshlar darhol Oyparchani tanib, oʻrtoqlari Boʻz bola eslariga tushib, koʻz yoshi qilib yuraklaridan kuylabdilar:

Tuya ketar togʻ oshib,

Boʻtalogʻi ergashib,

Hech jahonda bormidi,

Boʻz boladek boʻz yigit.

Qoʻylar kelar maʼrashib,

Qoʻzichogʻi ergashib,

Hech jahonda bormidi,

Boʻz boladek boʻz yigit.

Oyparcha koʻnglida qidirganidan darak topganiga suyunib darveshlarga bir kurak oltin berib, yana aytmoqlarini soʻrabdi. Darveshlar oldingidan ham dardliroq qilib yigʻlab, kuylashibdi:

Boʻz bolaning gavdasi,

Tut yogʻochga osildi.

Nomard yigit qoʻlida,

Boshi qoʻydek kesildi.

Boʻz bolaxon, boʻz yigit,

Sara yigit, er yigit.

Hech jahonda bormidi,

Boʻz boladek boʻz yigit?!

Buni eshitib, Oyparcha begim behush boʻlib yiqilib, bir ozdan soʻng hushiga kelib, qon-qon yigʻlab, darveshlardan Boʻz bolaning oʻligi qayerda ekanini soʻrabdi. Darveshlar oʻzlarini tanitib, oʻlikning oʻzlari turgan joyda ekanini aytibdilar. Oyparcha begim darrov arava qoʻshdirib borib, goʻrini ochib, Boʻz bolaning oʻligi ustiga oʻzini tashlab, oh urib jon beribdi. Oytugʻdixon buni eshitib kelib qarasa, qizi oʻlib yotibdi. Qilgan ishlariga pushaymon boʻlib, yigʻlab-yigʻlab, Boʻz bolani oʻldirganlarga gʻazab qilibdi. Keyin Boʻz bola bilan Oyparcha begim ustilariga maqbara qilib, qizining azasi bilan umr oʻtkazibdi.