Badalqorachi

Bor ekanda yoʻq ekan, bir zamonda bir chol bobo bor ekan. Uning uch oʻgʻli bor ekan. Eng kichkina oʻgʻlining ismi Badalqorachi ekan. Boboning Laʼli nomli oti bor ekan. Bu biya har yili tugʻgan paytida, uning bolasini bir narsa kelib olib ketar ekan. Bir yili bobo biyani tepasida turib oʻzi tugʻdirib olish uchun poylab yotibdi. Ammo otning tugʻadigan kechasi uxlab qolibdi, toyni ololmabdi. Ikkinchi yili, katta oʻgʻli otasidan: “Otni men poylayman va toyini olaman”, deb ruxsat olib qorovulchilik qilibdi. Ammo otning tugʻadigan kuni bu ham uxlab qolibdi, oltin toydan quruq qolibdi. Uchinchi yili oʻrtancha oʻgʻli otasidan: “Otning tugʻadigan kunini poylab, toyini oʻzim olaman”, deb ruxsat olibdi. Oʻrtancha oʻgʻli kechalab, otning tugʻishini poylab yotibdi. Lekin koʻzi uyquga ketib qolibdi. Turib qarasa, toy yoʻq emish.

Keyingi yili kichkina oʻgʻli Badalqorachi otasiga aytibdi: ”Ota, men shu sirni bilaman. Bu yil biya tugʻish vaqtida uni poylab yotaman. Otim bu safar menga Laʼli toy tugʻib beradi”, debdi va otxonada otni poylab yotaveribdi. Koʻzi uyquga ketayotganda, ot kishnabdi, uygʻonib qarasa, tuynukdan bir narsa chiqib ketayotibdi. Darrov xanjari bilan bir uribdi. Bir narsa tap etib yerga tushibdi, olib qarasa, bir kishining qoʻli ekan. Badalqorachi tong qorongʻusida otasidan javob olib, qonning izi bilan toy oʻgʻrisini qidirib ketaveribdi.

Yoʻl yurib, moʻl yurib, bir uyga yetibdi. U uyga kirsa, yigirma yoshlar chamasi bir qiz oʻtiribdi. Juda chiroyli. U qiz Badalqorachiga aytibdi:

— Ey odamzod, odam yursa oyogʻi kuyar, qush uchsa qanoti kuyar bu yerda sen nima qilib yuribsan? Tez ket, agar dev kelib qolsa, seni oʻldiradi.

Badalqorachi aytibdi:

— Sen nega dev bilan bu yerda turibsan?

— Meni dev olib qochib kelgan, — debdi qiz. Dev uchun pishirib qoʻygan ovqatni beribdi. Badalqorachi aytibdi:

— Men dev bilan kurashib, seni uning qoʻlidan qutqaraman.

— Sen meni qutqaraman deb halok boʻlma. U juda kuchli, zoʻr dev, — debdi.

— Dev qayerda va qachon, qaysi yoʻl bilan keladi? — deb soʻrabdi:

— Dev bir elatga ketgan edi, ana shu koʻprikning ustidan oʻtadi, — debdi qiz.

Badalqorachi qizga:

— Sen peshin vaqtida koʻprikning ustiga borib menga ovqat tut, — debdi va oʻzi koʻprikning ostiga kirib oʻtiribdi.

Birdan otning tuyoq tovushi eshitilibdi. Ot kelib koʻprikning ustida toʻxtabdi. Ot ustida kelayotgan oltin toyni oʻgʻirlagan dev ekan, tagidagi ot esa, oltin toy ekan. Devning qahri kelib:

— Bu yerda Badalqorachi bormi? — deb soʻkinibdi. Shu vaqtda Badalqorachi koʻprik ostidan chiqib, devga qarab:

— Badalqorachi sening yeydigan ovqatingmidi? — deb doʻq uribdi.

Dev aytibdi:

— Otishasanmi, tutishasanmi, chopishasanmi?

— Otishish, chopishish oʻzingga siylov, sen bilan tutishaman, — debdi.

Dev bilan Badalqorachi tutisha ketibdi. Bular shu tutishishda bir-birini hech yiqitolmay, peshingacha kurashibdilar. Peshinda qiz Badalqorachiga tuxum keltirib beribdi. Badalqorachi uni yeb olib, kuchlanib, devni yiqitibdi. Devning kallasini kesibdi. Oltin toyni olib, qiz bilan devning joyiga borib, qizga: “Sen otni boqib tur, men kelguncha hech qayoqqa ketma”, deb oʻzi yoʻlga ravona boʻlibdi. Yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, Badalqorachi yana bir joyga boribdi. Oʻsha joydagi qoʻrgʻonga kirsa, oʻn sakkiz yoshlar chamasi bir goʻzal qiz oʻtirgan emish. U shu qadar goʻzal emishki, hatto unga oyning ham rashki kelar ekan.

Qiz yigitni koʻrib:

— Ey odamzod, qush uchsa qanoti, odam yursa oyogʻi kuyar bu yerda nima qilib yuribsan? Tez ket, dev kelsa, seni halok qiladi, — debdi.

Badalqorachi qizdan uning dev uyida nima qilib yurganini soʻrabdi. Qiz:

— Meni dev olib qochib kelgan, — debdi va devga pishirib olib qoʻygan ovqatini Badalqorachiga beribdi.

Badalqorachi aytibdi:

— Men seni shu devning qoʻlidan qutqaraman.

— Sen meni qutqaraman deb halok boʻlma, bu dev juda yomon dev, — debdi qiz.

— Dev qayerda va qachon keladi, qaysi yoʻldan keladi, — deb Badalqorachi qizdan soʻrabdi.

— Keladigan vaqti boʻlayotir, ana shu koʻprikdan oʻtadi, — debdi qiz.

— Sen menga ovqat pishirib koʻprik ustiga olib bor, — deb Badalqorachi koʻprik tomon ketibdi. U koʻprik ostiga kirib yotibdi. Birdan ot tuyogʻining tovushi eshitilibdi. Ot kelib, koʻprik ustida toʻxtabdi. Ot ustida kelayotgan kumush toyni olib qochgan dev ekan.

Dev otga doʻq qilib: “Bu yerda Badalqorachi bormi?” deb soʻkinibdi.

— Badalqorachi sening yeydigan ovqatingmi? — deb yosh yigit koʻprik tagidan chiqibdi. Dev Badalqorachiga aytibdi:

— Otishasanmi, chopishasanmi, tutishasanmi?

— Otishish, chopishish oʻzingga siylov, tutishaman, — debdi.

Shundan keyin bular ikkisi kurash boshlabdilar, azondan ertangi peshinga qadar tortishibdilar. Shu vaqtda qiz ovqat olib kelib Badalqorachining qoʻliga tutibdi. Keyin kuchlanib Badalqorachi devni yiqitibdi va kallasini kesibdi. Badalqorachi kumush toyni olib, qiz bilan devning joyiga borib, qizga:

— Sen bu otni men kelguncha boqib oʻtir, — deb yoʻlga ravona boʻlibdi.

Yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, yana bir joyga boribdi. Unda oʻn olti yoshlar chamasi bir qiz oʻtirgan ekan, kun desa koʻzi bor, oy desa yuzi bor, shunday chiroyli bir qiz ekan.

Qiz aytibdi:

— Ey odamzod, qush uchsa qanoti, odam yursa oyogʻi kuyar bu yerda nima qilib yuribsan? Bu yerdan hozir ket. Dev kelsa, seni oʻldiradi, — debdi.

Badalqorachi bu qizni ham dev olib kelganini soʻrab bilgandan keyin:

— Men seni qutqazaman, — debdi.

— Sen meni qutqazaman deb ovora boʻlma, dev juda kuchli, — debdi qiz va devga pishirib qoʻygan ovqatini yigitga beribdi.

Badalqorachi soʻrabdi:

— Dev qayerda, qachon, qaysi yoʻldan keladi?

Qiz devning bir joyga ketganini, kelish vaqti boʻlib qolganini aytib: “Ana shu koʻprikdan oʻtib keladi”, debdi.

Badalqorachi borib koʻprik ostiga kirib turibdi. Birozdan keyin otning tuyoq tovushi eshitilibdi. Ot kelib koʻprik ustida toʻxtabdi. Dev otga qarab: “Bu yerda Badalqorachi bormi?” — deb turgan ekan.

Badalqorachi koʻprik ostidan chiqib:

— Badalqorachi sening yeydigan ovqatingmidi?— debdi.

Dev Badalqorachiga qarab:

— Otishasanmi, tutishasanmi, chopishasanmi? — debdi.

— Otishish, chopishish oʻzingga siylov, tutishaman, — debdi.

Ikkisi tutisha ketibdi. Kun boʻyi olishibdi. Bu olishish ikki kun davom etibdi. Uchinchi kun Badalqorachi gʻayratga kirib, qahri bilan devni koʻtarib yerga uribdi va darrov kallasini kesibdi.

Endi Badalqorachi uch devni oʻldirib, ularning mollarini olib, uch qizni ham uch otni: Oltintoy, Kumushtoy, Laʼlitoyni olib qaytibdi. Yoʻlda oʻz-oʻzicha oʻylabdi: “Katta qizni katta akamga, oʻrtanchasini oʻrtancha akamga beraman, kichigini oʻzim olaman”.

Badalqorachi yoʻl yurib, yoʻl yursa ham moʻl yurib, shaharga yaqin kelib dam olibdi. Badalqorachining akalari uning kelayotganini eshitib, kutib olish uchun peshvoz chiqibdilar.

Badalqorachi akalariga:

— Ogʻalarim, men juda horidim, shu uyda biroz uxlab olay, sizlar mollarga qarab turinglar, mabodo birorta dushman kelguday boʻlsa, menga xabar beringlar, — deb uxlab qolibdi.

Akalari maslahat qilishibdi: “Agar u shuncha mol bilan otamizning oldiga borsa, otamiz uni yaxshi koʻrib, bizni uyaltiradi. Undan koʻra, Badalqorachining bir ilojini qilaylik”. Shunda Badalqorachi yotgan uyning eshigiga xanjarni qoʻyib, Badalqorachiga: — Oʻgʻri keldi, — deb qichqi-ribdilar. Badalqorachi yugurib, chiqaman deganda xanjar ikki oyogʻining tizzasidan kesib ketibdi. Soʻng ikki aka butun narsalarni olib qizlarga: “Hech kimga buni aytmanglar!” — deb qoʻrqitib yoʻlga tushibdilar. Badalqorachi oyoqsiz shu yerda qolaveribdi.

Akalari boboning oldiga borib: “Bu narsalarni: toy va qizlarni biz olib keldik”, debdilar.

Badalqorachi emaklab yoʻlga chiqibdi. Yoʻlda bir koʻr bilan topishib olibdi. Bular dalada yurganlarida, bir boy kambagʻalning qizini xohlamaganiga qoʻymay, zoʻrlab olayotgan ekan, toʻy ustidan chiqib qolibdilar. Toʻyda chopishma boʻlibdi.

Badalqorachi chopishmada yutibdi. Xotinlar narsa bersalar olmabdi.

— Nega olmaysan? — desalar, Badalqorachi:

— Menga kelinning oʻzi uzatsa olaman, — debdi. Kelin unga narsa uzatayotganida, uning oʻzini olib qochib ketibdi. Uni quvibdilar, lekin qayerga qarab ketganini bilmabdilar, koʻzdan yoʻqolibdi.

Koʻr bilan Badalqorachi qizni oʻz joylariga olib kelib, singil qilib olibdilar. Faqat undan ovqat pishirib berib turishni soʻrabdilar. Bularga yana bir kar ham qoʻshilibdi. Bular uchalasi ovga chiqib ketar ekanlar; qiz esa ovqat tayyorlar ekan.

Kunlardan bir kuni uchalasi ovga ketganida, qiz ovqat pishirmoqchi boʻlibdi. Oʻt oʻchib qolgan ekan, eshikka chiqib u yoq-bu yoqqa qarasa, bir yerdan tutun chiqib turgan emish. Oʻsha yerga borsa, bir momo oʻtirgan emish. Qiz momoga salom beribdi.

— Gar saloming boʻlmasa, ikki yamlab bir yutardim, — debdi momo. Qiz oʻt soʻrabdi. Momo qizning qayerda turishini soʻrab olib, keyin oʻt beribdi.

Ertasi kun bular yana ovga ketganda, momo qizning yoniga kelib boshini boqtirib, uning qonini soʻrib ketibdi.

Ertasi ham, uchinchi kun ham xuddi shunday hodisa roʻy beribdi. Bir kuni Badalqorachi qizga diqqat bilan qarab, undan soʻrabdi:

— Biz senga ozor bermasak, xafa qilmasak, nega ranging sargʻayib ketayotibdi, ota-onangni sogʻindingmi yo senga birov ozor berayotibdimi?

— Yoʻq, hech narsa boʻlgani yoʻq, — debdi qiz.

— Sen bizdan yashirayotibsan, toʻgʻrisini ayt, — deb majbur qilibdi.

— Men bir kuni oʻt oʻchib qolganida bir momodan oʻt olib keluvdim. Shu momo har kuni sizlar ovga ketganda kelib, mening qonimni soʻrib ketadi, — debdi qiz.

Ertasi ketish oldida Badalqorachi karni poyloqchi qilib qoldirib ketibdi. Kunduz kuni momo kelib, bir tola sochi bilan karni bogʻlab qoʻyibdi va qizning qonini yana soʻrib ketibdi.

Badalqorachi kelib, karning bogʻliq yotganini koʻribdi. Kar aytibdi:

— Momo kelib meni bogʻlab qoʻydi va qizning qonini soʻrib ketdi.

Ikkinchi kuni Badalqorachining oʻzi qolibdi.

Momo kunda keladigan vaqtida kelibdi. Badalqorachi momoni tutib olib, oʻldirmoqchi boʻlgan ekan, momo Badalqorachiga aytibdi:

— Meni oʻldirmagin, men qizni avvalgisidan ham xushroʻy qilaman, karning qulogʻini ochaman, koʻrni tuzataman, sening oyogʻingni butun qilaman, — debdi.

Momo avval qizni bir yutib, soʻng qayta chiqaribdi. Qiz avvalgisidan ham chiroyli boʻlibdi. Ikkinchisida karni yutib chiqaribdi. U burungisiday eshitadigan boʻlibdi. Uchinchisida koʻrni yutib chiqaribdi. Uning koʻzi koʻradigan boʻlibdi. Endi Badalqorachiga navbat yetganda, u sheriklariga qarab:

— Agarda meni yutib, chiqarmasa, uni chopib oʻkchasini yoki jimjilogʻini qaranglar, — debdi.

Momo Badalqorachini yutib chiqarmabdi. Bular “chiqar!” desa, momo:

— Endi sizlarni ham yeyman, Badalqorachidan qoʻrqib turuvdim, — debdi.

Bular ham gʻayratlanib, darrov momoni chopqilab, jimjilogʻidan Badalqorachini topib olibdilar. Badalqorachi ham oyoqli boʻlib chiqibdi. Bular qizni uyiga yuboribdilar. Har qaysilari oʻz joylariga qarab yoʻlga tushibdilar.

Badalqorachi otasi yoniga borib, butun boʻlgan voqealarni aytib berib, akalarining xiyonat qilganini soʻzlabdi.

Devdan ozod qilingan qizlar guvohlikka oʻtibdilar.

Boboning qahri kelib, xiyonatchi ikki oʻgʻlini qattiq jazolabdi.

Badalqorachi devdan qutqarib olgan kichkina qizga uylanib, murod-maqsadiga yetibdi.