Aqlli qiz (2)

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, oʻtgan zamonda bir kishining uch oʻgʻli bilan bir qizi bor ekan. Oʻzi boy ham, kambagʻal ham emas ekan. Lekin ikki koʻzi koʻr boʻlib qolgan ekan. Kunlardan bir kuni boshqa bir yurtdan oʻrtoqlari mehmonga kelishibdi.

Ular uy egasining koʻzi ojiz boʻlib qolganini koʻrib: “Ey oʻrtoq, sizning uch oʻgʻil-u bir qizingiz bor ekan. Ularga buyuring: Rum viloyati podshosining xazinasida koʻz ogʻrigʻi dorisi bor, oʻsha doridan olib kelib koʻzingizga qoʻysalar, ochiladi” deyishibdi. Shu soʻzdan keyin uy egasi oʻgʻillarini chaqirib:

— Bolalarim, mening koʻzim koʻr boʻlib qoldi. Endi mendan sizlar mol-mulk soʻraysizlarmi yoki duo soʻraysizlarmi?— debdi. Oʻgʻillari esa bir ogʻizdan:

— Ey ota, pul boʻlsa, har ishni qilamiz,— deb mol, pul talab qilibdilar. Chol oʻgʻillariga mol-dunyoni boʻlib beribdi. Lekin otaning koʻzi bilan ularning ishi boʻlmabdi. Piravordida chol qizini chaqirib, bunday debdi:

— Qizim, akalaring mol-dunyoni boʻlishib olishdi, sen nima soʻraysan?

Qizi oqkoʻngil va odobli ekan. U:

— Men xizmatingizga tayyorman. Sizdan duo soʻrayman, — debdi.

Otasi:

— Bolam, unday boʻlsa, Rum viloyati podshosining xazinasida koʻr koʻzni ochadigan dori bor emish, shu doridan olib kelib bersang, duo qilar edim,— debdi.

Qiz “Xoʻp boʻladi” debdi. Otasi darhol yoʻlga kerakli oziq-ovqatlarni tayyorlab beribdi. Qizni bir yaxshi otga mindirib, Rum viloyatiga joʻnatibdi. Qiz bir necha kun yurganidan keyin uning yoʻlini bir ajdar toʻsibdi. Ajdar qizning otini, oziq-ovqatini yutib yuboribdi. Qiz hech narsa demay, orqasiga qayrilib qaramay, yigʻlab ketaveribdi.

Shunda ajdar:

“Qizning otini, shuncha oziq-ovqatini yesam ham indamadi. Men endi uning ishiga yordam beray” deb oʻylab, qizning ketidan yetib borib:

— Ey odamzod, shuncha narsangni yedim, bir qayrilib boqmaysan, hojating nima? — deb soʻragan ekan, qiz:

— Ey ajdar, otamning ikkala koʻzi ojiz boʻlib qolgan, Rum viloyati podshosining xazinasida dori bor emish, shu dorini qoʻysa, koʻzi ochilarmish. Otamning koʻzini ochish uchun oʻsha yoqqa ketayotgan edim. Molim ketsa ketsin, oʻzim omon boʻlay,— debdi. Ajdar unga qarab:

— Boʻlmasa, yelkamga min, oʻsha Rum viloyatiga seni oʻzim eltib qoʻyay,— debdi.

Qiz ajdarning yelkasiga minib olibdi va bir nafasda Rumga yetibdi. Ajdar togʻ bagʻrini yalab, piyozning poʻstidek qilibdi. Soʻngra qizga debdi:

— Mana shu togʻni itarib yuborsang, podshohning dorixonasiga kirasan, shu topda hamma soqchilar uxlagan. Dorixonaga kirganingda qogʻozdagi dorini olsang, shishadagiga tegma, shishadagini olsang, qogʻozdagiga tegma.

Qiz dorixonaga kiribdi. Shishadagi doriga qarasa, qogʻozdagisi xushboʻy tuyulibdi. Qogʻozdagi doriga qarasa, shishadagisi xushboʻy tuyulibdi. Soʻng qiz birdan ikkala dorini koʻtargan ekan, tutilib qolibdi: u joy tilsim ekan. Tong otgandan keyin dorixona xizmatkori ichkariga kirsa, bir qiz turgan emish. U darhol qizning qoʻl va oyogʻini bogʻlab, toʻppa-toʻgʻri podshoh oldiga olib boribdi va podshohga taʼzim qilib:

— Ey shohim, mana bu odam xazinangizga oʻgʻirlikka tushgan ekan, tutib keldim, — debdi.

Podshoh qizni soʻroq qilib “Nima uchun oʻgʻrilikka tushding?” debdi. Qiz otasining koʻzi koʻr boʻlib qolganini va shuning uchun doriga kelganini va bilmasdan shu joyga kirib qolganini aytibdi.

— Bilmasdan kirgan boʻlsang sen oʻgʻrilikka usta ekansan-da, — deb, qizga bir shart qoʻyib:

— Agar qutulishni istasang, Anadir shahri podshosining qizini oʻgʻirlab kelib berasan, shundagina seni ozod qilib, dorini beraman, boʻlmasa, ajaling mening qoʻlimda,— debdi.

Qiz javob uchun muhlat soʻrab, ajdar oldiga kelibdi, boʻlgan voqealarni unga bayon qilibdi. Ajdar qizning gapini tinglab turib keyin:

— Unday boʻlsa, yigirmata qoramol, yigirma mesh sharbat, yigirma kun muhlat soʻragin,— debdi.

Ajdarning maslahati bilan qiz podshoh qoshiga borib, undan safarga kerakli narsalar berishni soʻrabdi. Podshoh qizning aytgan hamma narsasini beribdi. Qiz oziq-ovqatini gʻamlab boʻlgandan keyin ajdarning yelkasiga minib, Anadir shahriga uchib boribdi.

Ajdar qizga yaxshilab tushuntiribdi: “Malikaning uxlaganiga bir kam qirq kun boʻlgan. U bir varakayiga qirq kecha-qirq kunduz uxlaydi. Ertaga erta bilan uygʻonishi kerak. Hozir sen uning oldiga borib, oʻziga tegsang, roʻmoliga tegma, roʻmoliga tegsang, oʻziga tegma. Qizning arkiga chiqaverishda ikkita hujrada paxta bor, qoʻyni-qoʻnjingni paxtaga toʻldirib ol. Soʻngra ark zinasining ikki yogʻida qoʻngʻiroqlar bor, ular ichiga oʻsha paxtadan tiqib, keyin yuqoriga chiqaver. Oxiri arkka yetasan,— debdi.

Qiz hamma gapni uqib olib, ajdarning aytganlarini bajo keltiribdi. Bir vaqt ark tepasiga chiqib qarasa, ajdar aytganday qiz uyquda emish. Uning qirqta kokilini qirqta kanizak bosib poylab yotgan emish. Qizning roʻmoli boshidan tushib qolgan ekan. Qarasa, qizdan roʻmol chiroyli, roʻmoldan qiz chiroyli emish. Ikkovini baravar koʻtaribdi. U tilsim ekan. Shu zahoti bandga tushibdi. Erta bilan enaga xotinlar kelib qarasalar, qizga oʻgʻri kelgan ekan. Darrov podshohga xabar berishibdi. Shoh: “Oʻgʻrini keltiring!” deb buyuribdi. Qizning qoʻllarini orqasiga bogʻlab, podshohga olib boribdilar. Podshoh qizga doʻq qilib:

— Nega mening qizimni oʻgʻirlamoqchi boʻlding? — deb soʻrabdi. Qiz hamma voqeani podshohga birma-bir aytib beribdi va soʻz oxirida:

— Bu yer ham tilsim ekan, qoʻlga tushib qoldim,— debdi. Podshoh qizga gʻazab bilan soʻz qilibdi:

— Agar bu yerdan qutulishni istasang, bir shartim bor, shuni bajarasan. Kunchiqar tomonda Koʻhiqof degan togʻ bor, u yerda bir dev yashaydi. Uning bir qora oti bor, shu otni keltirsang qizimni beraman. Boʻlmasa, boshingni olaman! — debdi.

Qiz: “Javobini ertaga beraman” degan vaʼda bilan podshoh oldidan chiqib, ajdar yoniga kelibdi va podshohning qoʻygan shartini ajdarga soʻzlab beribdi.

Ajdar toʻrt kun muhlat soʻrashni aytibdi.

Qiz borib uni podshohga aytgan ekan, u rozi boʻlibdi. Qiz ajdarning yelkasiga minib olibdi. Ajdar anchagacha uchib, qizni Koʻhiqofga yetkazibdi va qizga yaxshilab tushuntiribdi: “Dev shu vaqtda uxlay deyapdi. Sen oxurning teshigidan boshingni chiqar. Ot seni koʻrib kishnaydi. Dev “Odam hidi kelyapti” deb toʻrt tomonga yuguradi, seni topolmagandan keyin yotib uxlaydi. Oxur tagidan boshingni ikkinchi qayta chiqar. Ot yana kishnaydi. Dev yana hamma yoqni qidirib chiqadi, topolmasdan, otxonaga kiradi va otga qarab:

— Ey ot, meni ikki marta ovora qilding, uchinchi marta kishnasang, oʻzingni yeyman! — deb, yotgani ketadi. Shunda oxurdan boshingi chiqarib, otga:

— “Ey jonivor! Seni suv oʻrniga sut, yem oʻrniga kishmish berib boqaman. Nima qilasan zolimning qoʻlida?”, desang ot boʻynini solib turadi. Yonida egar-jabdugʻi bor, ustiga tashlab, yetaklab chiqasan. Soʻngra u yogʻini oʻzim toʻgʻrilayman,— debdi.

Qiz ajdarning aytganlarini bekami koʻst bajaribdi. Otni yetaklab, ajdar oldiga yetkazib kelibdi. Ajdar qiz bilan ot ikkisini yelkasiga ortib, Anadir shahriga qarab uchibdi, sal fursatda manzilga yetibdi.

Soʻngra ajdar qizga:

— Ey qiz, bu otni oʻzing ol, men bir yumalab xuddi shu otga oʻxshab qolaman, meni podshohga eltib berasan. Uning qizini olib, yoʻlga tushaverasan, men orqangdan yetib olaman,— debdi-da, bir yumalab ot boʻlib qolibdi. Qiz uni podshoh oldiga yetaklab kelibdi. Podsho otni koʻrib, sevinganidan darhol qizni topshiribdi. Qizlar otni minib, qoʻllarida qush oʻynatib, yoʻlga ravona boʻlishibdi.

Endi gapni Anadir podshosidan eshiting:

Podshoh otni egarlashga buyuribdi. Uni egarlab, yasatib podshohga keltiribdilar. Podshoh uzangiga chap oyogʻini qoʻyib, oʻng oyogʻini yerdan koʻtarib, endi minay deb turganda, ot bir chivin boʻlib uchib ketibdi. Podshoh yiqilib tushibdi. Podshoh hayron boʻlib: bu qanday sehrgarlik: ham otdan ajraldim, ham qizimdan, — debdi. Soʻngra: “Darhol ularni topinglar!” deb lashkarlariga farmon beribdi. Lekin lashkarlari hech qayerdan otni ham, qizni ham topisha olmabdi.

Koʻz yumib ochguncha ajdar qizlarga yetib, ikkovini ot bilan yelkasiga olib, Rum viloyatiga joʻnabdi. Rumga kelgach, ajdar bir yumalab, u qizdan ham chiroyliroq bir qiz boʻlibdi. Buni koʻrib Rum podshosi shodlanibdi va ikkala dorini ham berib yuboribdi. Qizlar dorini olib, yoʻl-yoʻlakay qush oʻynatib ketaverishibdi.

Endi gapni Rum podshosidan eshiting:

Podshoh xursand boʻlganidan xalqqa katta toʻy qilib beribdi. Toʻy oʻtgandan keyin qiz bir yumalab chivin boʻlib, koʻzdan yoʻqolibdi. Koʻz ochib yumguncha ikki qizga yetib olibdi. Ularni qator qoʻyib, ikkalasini oti bilan yelkasiga mindirib, qizni oʻz yurtiga yetkazibdi. Qiz bozorlarni tomosha qilib yurib, kallapaznikiga kelibdi. Kallapazga shogird boʻlib ishlayotgan uch akasini tanib qolibdi. Ularning ust-boshlari yirtiq ekan. Qiz kallapazga pul bera turib:

— Uchala yigitdan kalla berib yuboring,— debdi. Kallapaz:

— Ey, bularning qoʻli ham qursin, oʻzi ham. Hamma yogʻi kir-chir, kallani oʻzim olib boraman, — degan ekan. Qiz:

— Yoʻq, shu uchovidan berib yuboravering,— debdi.

Kallapaz kallani uch boʻlak qilib, uchala yigitdan berib yuboribdi. Ular kallani olib kelishibdi. Qiz kallani uchala akasining oldiga qoʻyib:

— Buni yenglar, — desa, akalari:

— Xoʻjayin urishadi, — deyishibdi. Shunda qiz:

— Pul meniki, sizlarni men mehmon qilayapman. Qoʻrqmasdan yeyaveringlar,— deb ovqatni ularga yediribdi. Soʻngra “Idishini berib, qaytib kelinglar” debdi. Uchovi yana qaytib kelibdi. Qiz ularni bozorga boshlab borib, ust-bosh olib beribdi. Hammomga tushirib, yangi kiyimlarni kiydiribdi. Shundan keyin qiz akalaridan:

— Meni taniyapsizlarmi?— deb soʻrasa, akalari:

— Yoʻq, tanimaymiz, — deyishibdi.

Qiz:

— Sizlar tuppa-tuzuk odamlar edingiz-ku, nima boʻldi?— deb, soʻragan ekan, ular:

— Qimor oʻynab shu ahvolga tushib qoldik, — deyishibdi. Shunda qiz:

— Men singlingiz boʻlaman. Mana bu ot — Koʻhiqofdagi devning oti, bu — oʻrtogʻim. Anadir podshosining qizi boʻladi. Mana Rum podshosidan dorini ham oldik,— debdi.

Uchala aka uyalganidan nima qilarini bilmay, singildan yashirincha maslahat qilishibdi. “Singlimiz bu dorini olib borib otamizning koʻziga surtadi. Bizning oʻgʻilligimiz bekor boʻlib qoladi. Undan koʻra, buni quduqqa tashlash kerak”, deb bechora qizning qoʻl-oyogʻini bogʻlab, quduqqa tashlashibdi, qizni va ot bilan dorini olib, otalari oldiga kelishibdi. Ichkariga kirib, otalari bilan koʻrishib-soʻrashib boʻlib:

— Ey ota, qizingiz yomon boʻlib ketgan, sizga dori olib kelarmidi, dorini mana biz olib keldik, — deb dorini unga berishibdi.

Chol dorini surtishi bilan koʻzlari ochilib juda xursand boʻlibdi. Lekin oti sira ovqat yemabdi. Anadir podshosining qizi necha kungacha gapirmabdi, sayrab turgan qush hech sayramay qoʻyibdi. Qoʻyingchi, uchalasi ham xafachilikdan bosh koʻtarmabdi.

Endi gapni Rum podshosidan eshiting:

Toʻy-tomoshadan keyin podshoh qizini qidirtirmoqda ekan. Kunlarning birida safardan qaytgan savdogarlar toʻppa-toʻgʻri podshoh huzuriga kelib:

— Ey podshohi olam, sizga arzimiz bor. Bir qoshiq qonimizdan kechsangiz, aytamiz,— debdilar. Podshoh:

— Kechdim, aytinglar! — debdi. Savdogarlar:

— Doriga ketgan qiz yoʻlda bir dugonasi bilan qush oʻynatib kelayotir, — debdilar.

Podshoh darrov qizlar ketidan cholning uyiga borib, choldan uning doriga yuborgan bolasini soʻrabdi. Chol uchta oʻgʻlini koʻrsatgan ekan, podshoh:

— Bular emas, men uni taniyman, — debdi. Shunda podshohning qizi:

— Ey podshoh, bular bizni olib kelgan oʻrtogʻimizning qoʻl-oyoqlarini bogʻlab, eski quduqqa tashladilar,— debdi.

Podshoh oʻsha zahoti qizni topib kelishga buyuribdi. Qizni quduqdan chiqarib olibdilar. Qarasalar, qiz chalajon boʻlib yotgan emish. Uni shu ahvolda podshoh oldiga olib kelibdilar. Soʻngra tabiblar uni davolab tuzatibdilar. Otasi oʻz qizini koʻrib juda sevinibdi va duo qilibdi.

Qiz umrining oxirigacha tinch, baxtli yashabdi.