Andijonlikning hikoyasi

Men oʻzim andijonlikman. Yoshim oʻn yettiga yetganda otam: «Yoshing yetib, beling qotdi, oʻgʻlim, ovqatingni oʻzing oʻtkazishga qodirsan», deb meni shu shahardagi bir boyga xizmatga berdi. Taqdirga tan berib boyning eshigida ertadan-kechgacha tinmay xizmat qila boshladim. Bir kun kechasi uygʻonib qarasam, men yotgan boloxona tutunga toʻlib ketibdi. «Yopiray, nima boʻldi», deb tanchaga qarasam, atlas koʻrpaning bir uchi tanchaga tushib sasib yotibdi. Tura solib yonib yotgan koʻrpadagi olovni oʻchirdim. «Obbo, endi boyga nima javob beraman», deb oʻylab qoldim. Ertalab turib boyga boʻlgan voqeani aytgan edim, boy: «Hech nima qilmaydi, uch oylik xizmat haqingdan kechasan», deb qoʻydi. Men ham tupurgimni qult etib yutib qoʻydim.

Oʻrtadan bir qancha oylar oʻtdi. Bir kun saharlab meni uygʻotdi. «Nima kerak boy aka!» deb choʻchib uygʻonib oʻrnimdan turgan edim, boy:

— Oʻgʻlim, bu kun men tulki oviga chiqmoqchiman. Sen ham men bilan borasan, — dedi. «Xoʻp boʻladi», dedim. Choydan keyin otlarga mindik. Men ham qoʻlimga bir burgut oldim. Ikki tozi itni oldimizga solib, dala tomonga qarab, otlarni yeldirib ketdik. Tush vaqtida bir dashtga borib yetgan edik, boy akamning iti bir tulkini quvlab ketdi. Boy ham itning ketidan quvlab ketdi. Dashtda yakka oʻzim qoldim. Bir soatlardan keyin mening itim ham bir tulkining ketidan quvib ketdi. Men ham otga bir kamchi urib, itimning ketidan ketdim. Bir qancha vaqtdan keyin itim tulkini yoʻqotib, qaytib keldi. Otni toʻxtatib, qoʻlimga qarasam, qoʻlimdagi burgut oʻlib yotibdi. Nima balo boʻldi, deb oʻylab qarasam, burgutni qamchi deb, ikki oyogʻidan ushlab otga ura beribman, ov kishini mast qilib qoʻyadi-da! Shu mahalda xoʻjayinim koʻrinib qoldi. Boʻlgan voqeani aytgan edim: «Hech nima qilmaydi, keyin hisoblashamiz», deb qoʻydi.

Yarim soatchadan keyin mening itim bir tulkini quvib ketdi. Otim nihoyat darajada tez chopib kelayotganda, bir ariqqa qoqilib yiqilib qoldi. «Xayt-xayt» qilib chiqargunimcha ot oʻlib qoldi. Otdan egar-toʻqimini olib, egarni itga urdim. Oʻzim charchaganim uchun egarlarni koʻtara olmas edim. Bir mahalda itim bir quyonni koʻrib quvlab ketdi. Oʻn besh qadam bosmasdan itning boʻyniga uzangi oʻralib qoldi. Men borgunimcha it oʻlib qoldi.

Xafa boʻlib, sovuq terga tushib ketdim. Oʻzimni mahkam tutib, egar bilan toʻqimni oʻz orqamga ortib, bir tayoqni hassa qilib, «xayt, deb» yoʻlga tushdim. Oz yurib, koʻp yurib bir sadaiing soyasiga borib yetdim. Charchaganligimdan bir oz koʻzim ilingan ekan. Bir odam meni turtadi. Choʻchib uygʻonib qarasam, qarshimda boy turibdi.

— Ishing qalay, ot qani, nima uchun egarlarni olib yuribsan, nima boʻldi, padaringga laʼnat? — deb baqira boshladi. Boʻlgan voqealarni aytib berdim. Boyning rangi oʻchib, qoni qochib, keyin qizardi: «Oʻzing umr boʻyi ishlasang ham qilgan ziyoningni toʻlay olmaysan», deb mingʻillab qoʻydi. Bir umr boʻyi boyga bogʻlanib qolishdan qoʻrqib, qochmoqchi boʻldim. Boy dam olishga yotdi, bir oz koʻzi ilingan edi, men tiraqaylab qochdim. Ikki yuz qadamcha chopib borganimdan keyin boy uygʻonib, orqamdan quvlay boshladi. Men qochdim, u quvladi, men qochdim, u quvladi. Kechga yaqinlashib qolganda meni ushlay olmasligiga koʻzi yetib, orqasiga qaytdi. Men toʻxtamasdan keta berdim, keta berdim. Dasht demasdan, choʻl demasdan keta berdim. Yurib-yurib, bir qishloqqa borib yetdim. Bir eshikni sekin taqillata boshladim. Ichkaridan:

— Eshikni kim taqillatyapti? — degan bir xotinning tovushi eshitildi.

— Yanga, eshikni oching, — dedim.

Xotin eshikni ochdi.

— Mening hech kimim yoʻq, yanga, kechasi yotib qolishga joy bering, — deb yalindim. Xotin uyiga olib kirdi. Ovqatlandim. Keyin yotishga joy solib berdi. Ertalab turib ketmoqchi boʻldim.

— Shu uyda qola qol, bizning hunarga yordam ber, — deb kampir bilan qizi yalinib meni olib qolishdi. Men ham shu uyning oʻgʻli boʻlib qolmoqchi boʻldim. Keyin ularning hunarini surishtirib qarasam, hunarlari kafanchilik ekan. Kechasi mozorga borib yangi koʻmilgan goʻrlarni ochib, kafanlarini olib sotishar ekan.

Ertagi kuni kechasi kampir meni uygʻotdi. Qoʻlimga fonus berib:

— Yur men bilan birga, — dedi.

Mozorga borib yetgandan soʻng, kampir menga yangi bir goʻrni qazishni buyurdi. Men «qazimayman», deb tixirlik qilsam ham boʻlmadi, bir balodan qutulib, ikkinchi baloga yoʻliqqanligimni angladim, kampir goʻrga tushganda, men qochdim. U orqamdan quvladi, men qochdim. Mozorma-mozor, tomma-tom qochmoqqa boshladim. Chopib ketayotganimda tap etib oʻraga tushib ketdim. Oʻraning ichi keng va qorongʻi ekan. Juda qoʻrqib ketdim. Bir qoʻrqinchli tovush shivirlab: «Sen kimsan?» deb soʻradi. Men ham titragan holim-da: «Sen kimsan?» deb soʻradim U javob bermadi. Bir soatcha oʻraning bir chetiga bekinib oʻtirdim. Keyin qorongʻiga koʻzim oʻrganib, bir odamni koʻrdim: oʻzimning kim ekanligimni, qanday qilib bu yerga tushib qolganligimni nomaʼlum kishiga hikoya qildim. U ham gapira boshladi:

— Bu yer oʻra emas, tegirmon. Men ham tuynukdan tushib ketdim. Bu yerdan chiqib ketish qkyin emas, mana bu qopdagi unlarni taxlab zinapoya qilamiz, keyin chiqa-miz, — dedi.

Qoplardan tuynukka zinapoya qildik. Zinapoya bitgandan soʻng: «Men oldin chiqaman», deb u aytdi, «mei oldin chiqaman», deb men aytdim. Yarim soatcha janjallashgandan soʻng, uning oldin chiqishiga rozi boʻldim U zinapoyadan chiqib ketishi bilan, zinapoya buzilib ketdi, tegirmonda yolgʻiz oʻzim qoldim. Tegirmonning bir chetiga biqinib oʻtirdim, shu mahalda tegirmonning eshigi «gʻiyt» etib ochildi. Eshikdan ikki ayiq kirib keldi. Men juda qoʻrqib ketib devorda turgan childirmani olib «dapir-dupur» qilib chala boshladim. Ayiqlar qoʻrqib, u yoqdan bu yoqqa yugura boshladilar. Men azongacha childirma chalib, ayiqlarni oʻynatib chiqdim. Bir mahalda eshik yana «gʻiyt» etib ochilishi bilan ayiqlar eshikdan chiqib, qochib ketishdi. Men «uh» deb bir nafas oldim. Eshikni ochgan kishi bir boy ekan. Oʻn arava bugʻdoy olib kelib, tegirmonda tortmoqchi ekan.

Men boyni bir qiziq holga solay, deb yugurib borib boyning yoqasidan ushladim-da, baqira boshladim:

— Men ayiqlarni oʻrgatayotgan edim, nima uchun mening ayiqlarimni qochirib yubording. Menga qancha ziyon qilding. Men xonga arz qilaman, — dedim. Boy qoʻrqib ketdi:

— Bir arava bugʻdoy beraman, — dedi. Koʻnmadim. Ikki arava bugʻdoy bermoqchi boʻldi, koʻnmadim. Oʻn arava bugʻdoy bermoqchi boʻldi, xoʻp dedim. Yer oldim, uylandim, bugʻdoylarni yerga sepdim, yaxshi dehqon boʻldim.