Ahmoq joʻralar

Bor ekan-u yoʻq ekan, qirq kal bor ekan. Kallardan biri juda rashkchi ekan. Uning oti Yuz Muhammad kal ekan. Kalning oʻrtoqlari uni shu nom bilan chaqirar ekanlar. U bir kun oʻrtoqlariga: “Agarda mening otimni oʻzgar-tirsalaring men bir sigirimni dangona qilib beraman”, debdi. Oʻrtoqlari: “Otingni oʻzgartiramiz”, deb kalning nomini Yuz Mahamat qoʻyibdilar. Kal darrov sigirini soʻyib dangona qilib beribdi. Oʻrtoqlari dangonani yeb boʻlishgach, yana kalning ilgarigi ismi bilan Yuz Muhammad kal, deb chaqiraveribdilar. Shunda kalning achchigʻi kelib, soʻygan molining terisidan tirkish qilib olibdi. Eshagiga minib bir qishloqqa boribdi.

— Tirkish keldi-yo, tirkish keldi-yo, — deb tursa, bir dehqon uning oldiga kelibdi. Dehqon qoʻsh haydayotganda tirkishi uzilib ketgan ekan. Dehqon kalga:

— Hoʻ, yigit, bitta tirkishingdan ber, — debdi-da, belbogʻini yechib kalga uzatib:

— Hu, anavi hovli mening uyim, shu belbogʻni qoʻshchi berdi, desang senga xotinim gʻalla beradi, — debdi.

Kal:

— Xoʻp, — deb belbogʻni olib, hovliga qarab ketibdi. Hovliga borib:

— Mana bu belbogʻni qoʻshchi bobom berib yubordilar, mendan tirkish oldilar, haqiga gʻalla berar ekansiz, — debdi. Dehqonning xotini bir gʻalvir gʻallani olib chiqib, kalning belbogʻiga agʻdarayotganida, uning koʻzi oshxonada bir erkak turganini koʻribdi. Kal darrov, “Bu qoʻshchi bobomning xotinining xushtori boʻlsa kerak”, deb oʻylab, belbogʻining bir chetini qoʻyib yuboribdi. Belbogʻidagi gʻalla yerga toʻkilib ketibdi. Kal oʻtirib, bir chekkadan teraveribdi. Xotin qoʻrqib:

— Yana gʻalla beray, — debdi. Kal:

—Boshqa gʻallaning keragi yoʻq, shuning oʻzi yetadi, men rizqimni terib olib ketaman, — deb kechgacha gʻalla terish bilan ovora boʻlibdi. Kal oshxonadan hech koʻzini uzmabdi. Ayol esa, haligi erkakni bir xumga solib, ustiga qopqogʻini yopib qoʻyibdi. Shu payt qoʻshchi ishdan qaytib kelibdi. Qarasa, haligi yigit hali ham gʻalla terayotgan emish. Qoʻshchi xotinini qattiq koyibdi.

— Sen gʻalladan koʻproq bermadingmi? Bechoraga juda azob beribsan-ku. Endi oshxonaga joy solib ber. Kech boʻldi. Shu joyda yotib qola qolsin, — debdi. Xotini “Xoʻp”, deb, oshxonaga joy qilib beribdi.

Oʻzi esa, qoʻshchiga choy, non keltirib beribdi. Charchab horigan qoʻshchi darrov uxlab qolibdi. Haligi kal voqeani anglash uchun bu oqshom uxlamabdi. Koʻzini yumib uxlagansimon boʻlib yotibdi. Bir vaqt haligi ayol oʻrnidan turib xum tepasiga kelib, uni ochib:

— Ovqat yeysizmi? — deb soʻrabdi. Xumda turib haligi erkak:

— Yeyman, — debdi. Ayol darrov oshxonaga borib tuxum quymoq qilib, uni tovoqqa solibdi. Shu payt qoʻshchi uygʻonibdi. Xotin yugurib qoʻshchining oldiga boribdi. Kal darrov oʻrnidan turib quymoqni paqqos yeb qoʻyibdi. Xotin qoʻshchini uxlatib oshxonaga boribdi, qarasa, tovoqda quymoq yoʻq emish.

— Bu savil qolgur ola pishak quymoqni yeb qoʻyibdi-ku, — deb uni urib quvibdi. Yana qozonga yogʻ solib, oʻchoqqa olov yoqibdi.

Yogʻ qiziganida qoʻshchi yana uygʻonibdi.

Xotin yana qoʻshchiga yuguribdi. Kal oʻrnidan turibdi-da, qozonga qarabdi. Yogʻ qizib yotgan emish. Kal darrov xumning qopqogʻini ochib, qozondagi yogʻni haligi odamning ustidan agʻdaribdi. Qopqogʻini yana yopib, oʻz joyiga yotib, bahuzur uxlayveribdi.

Tong otibdi, xotin qoʻshchini nonushta qildirib, qoʻshga joʻnatibdi. Kelib xumni ochib qarasa, haligi erkak kishi osmonga qarab oʻlib yotgan emish. Xotin qoʻrqib kalni uygʻotibdi. Kalga boʻlgan voqeani aytibdi va:

— Xumdagi oʻlgan odamni goʻristonga olib borib koʻmib kel! Bir qop bugʻdoy beraman, — debdi.

Bu gap kalga yoqmabdi, bir yogʻiga agʻdarilib yotaveribdi. Yana xotin kelib:

— Koʻmib kel, baraka topkur, — deb yalinibdi. Kal:

— Bir sanoch tilla bersang, koʻmib kelaman, — debdi. Xotin bir sanoch tilla berishga rozi boʻlibdi. Kal bir sanoch tillani olib, oʻlikni xumdan tortib olib orqasiga koʻtaribdi. Kal oʻlikni darvozaga olib chiqib, belini bogʻlab, qoʻliga tayoq berib ketibdi. Kal oʻz qishlogʻiga borsa, joʻralari uni oʻrab olishibdi.

— Ey, joʻralar, — debdi kal, — sizlar menga juda yaxshi ish qildinglar. Dunyoda tirkish pul ekan. Molimning terisini mana shuncha tillaga sotdim, — debdi. Haligi joʻralari tillani koʻrib, oʻlguday alam qilib, hammasi uyiga borib, molini soʻyibdi, terisini tirkish qilib olibdi. Qishloqqa borib:

— Tirkish keldi-yo, tirkish keldi-yo, — deb yuraveribdilar. Qishloq odamlari ularni koʻrib ermak qilibdi. Ular bitta ham tirkish sotolmabdilar. Hammasining achchigʻi chiqib, endi uning kapasini kuydirib tashlaymiz, u bizni aldagan ekan, deb kalning kapasiga oʻt qoʻyibdilar. Kal Yuz Muhammad darrov kapasining kulini qopga solib, eshagiga minib ketaveribdi. Kal uzoq yoʻl yuribdi. Bir joyga borsa, yoʻlda bir boyning xotini charchab qolib, dam olib oʻtirgan ekan. Kal uni koʻribdi. Boyning xotini kalga:

— Ey, kal, bizni kira qil, — debdi. Kal shunda:

— Mening eshagimga ortilgan narsa nozik narsa, xotin kishi minsa, kul boʻlib qoladi, —debdi. Boyning xotini:

— Agarda kul boʻlib qolsa, nozik narsangga narsa beraman, — debdi. Kal koʻnibdi. Kal eshagiga boy xotinini mindirib uyiga olib borib qoʻyibdi. Kal darrov xotinni eshakdan tushirib:

— Shoshmang, qopni ochib koʻray-chi, — debdi. Qopning ogʻzini ochib qarasa, bir qop kul emish:

— Minma, dedim, minding. Bir qop tillam kulga aylanibdi, — debdi. Boy xabardor boʻlib:

— Nima boʻldi, nima boʻldi, — deb yugurib chiqibdi. Boobroʻ boy ekan, “Odamlar bilsa uyatga qolaman”, deb bir qop kulning oʻrniga bir qop tanga beribdi.

Kal tangani eshagiga ortib, yana qishlogʻiga joʻnabdi. Joʻralari yana kalni oʻrab olishibdi. Kal:

— Yana yaxshi ish qildinglar, dunyoda kul pul ekan. Bir qop kulimni bir qop tangaga sotdim, —debdi. Joʻralari bir qop tangani koʻrib, oʻlguday izza boʻlib, hammasi kapasini kuydiribdi. Qishloqma-qishloq yurib:

— Kul keldi-yo, kul keldi-yo, — deb yuraverishibdi. Qishloq xalqlari:

— Kulni kultepaga toʻk-da, — deb ermak qilishibdi. Ularning juda achchiqlari chiqib, “Endi kal Yuz Muhammadni oʻldiramiz,” deyishibdi. Bu ish kalga oldindan maʼlum ekan. Ularni koʻrgach, bir choʻlga qarab qochibdi. Yoʻlda unga bir podachi uchrabdi. Podachi kaldan:

— Nimaga buncha qochasan? — deb soʻrabdi.

— Meni qozi qilmoqchilar. Men xohlamay, qochib kelayotibman, — debdi kal. Podachi:

— Sen mening suruvimni boqib tur, men qozi boʻlaqolay, — debdi. Kal darrov ust-boshini yechib, podachining kiyimlarini kiyib olibdi. Podachiga:

— Qochaver, — debdi. Podachi qochaveribdi. Joʻralari yetib kelib podachini ushlab kal Yuz Muhammad shu, deb daryoga oqizishibdi. Hammasi endi bu kaldan qutuldik deb, bazm-ziyofat qilishibdi. Oradan bir necha kun oʻtgach, haligi kal bir qoʻton qoʻy-echkini haydab oʻz hovlisiga kirib kelibdi. Joʻralari hayron boʻlib, “Bu qurgʻur daryodan ham tirik chiqibdi-ya”, deb turishganda kal joʻralariga shunday debdi:

— Meni tashlagan daryoning tagida qoʻy-echkining koni bor ekan. Oʻzim yakkalik qilib ozgina haydab chiqdim. Agarda koʻpchilik boʻlsak, koʻp qoʻy haydab chiqar edik, — desa, joʻralari ishonib:

— Bizlarni ham oʻsha joyga olib bor, — deyishibdi.

Kal qoʻy-echkiga suv bermay, qantaribdi. Ularni daryoga qarab haydabdi. Joʻralari ham uning ketidan borishibdi. Suv ichmagan qoʻy, qoʻzi, echkilar oʻzini birdan suvga uribdi. Tiniq boʻlib oqayotgan suv ichidan qoʻy, echkilar koʻrinibdi. Birdan bir kam qirq kal oʻzini oldinma-ketin qoʻy-echki olaman, deb daryoga otibdi. Hammasi suvga botib ketibdi. Yuz Muhammad sogʻ qolib, murod-maqsadiga yetibdi.